türkiye halk kurtuluş ordusu (thko)

• türkiye halk kurtuluş ordusu 1 no.lu bildiri (4 mart 1971)
• orhan yalçın gültekin :: türkiye halk kurtuluş ordusu

yaşam öyküleri

• sinan cemgil
• kadir manga
• alpaslan özdoğan

yazılar

• turhan feyizoğlu :: nurhak’ta bir şafak vakti
• ingilizce 3 kelime
• atilla keskin :: acılara yenilmeyen gülümseyişler
• ant :: polisçe aranan devrimci gençler konuşuyor
• şahin tekgündüz :: o zaman sinanlar vardı
• celal başlangıç :: nurhak’ta güneş batmaz
• a. kadir konuk :: onların adı; sevda
• halide özerden :: sinan’sız yıllar bitti

şiirler

hasan hüseyin korkmazgil :: nurhak

marşlar

nurhak

nurhak

ankara’dan bir haber var

süleyman demirel, ismet sezgin, nahit menteşe, necmettin cevheri, ali ihsan göğüş, kemal satır, alpaslan türkeş, barlas küntay, mesut erez, esat kıratlıoğlu, nuri bayar, orhan öztrak, saadettin bilgiç, seyfi öztürk, turhan feyzioğlu başta olmak üzere 273 ya da 274 kişi idamların kabulü yönünde oy kullandı. idamlara evet diyenler arasında 28 tane de chp’li vardı.

tbmm’de gerçekleşen idam görüşmeleri ve oylamalar, bds yayınlarının 1988 mayıs baskısında “deniz gezmiş, yusuf aslan, hüseyin inan, idam görüşmeleri” adlı kitapta yayınlandı.

bia haber merkezi-istanbul, 08 mayıs 2001, salı günü bu listeyi geniş bir çevreye ulaştırdı.

bianet’te yayınlanan listede milletvekillerin partileri belirtilmiyordu; onlar da tarafımızca eklendi.

böylece hangi partiden kaç kişi idamlar lehine, kaç kişi aleyhine oy verdi, kaç kişi çekinser kaldı, kaç kişi de oylamaya katılmadı ortaya çıkmış oldu.

listede kimi sorunlar da bulunuyor. kabul edenlerin sayısı 273 olarak belirtilmiş ama kabul edenlerin listesine bakıldığında 274 çıkıyor. reddedenler ve çekinser kalanlarda herhangi bir farklılık bulunmuyor ama oylamaya katılanlar 118 olarak belirtilmiş olmasına karşın isim listesinde 115 kişi bulunuyor.

üye sayısı: 450
oy verenler: 323
kabul edenler: 273
reddedenler: 48
çekinserler: 2
oya katılmayanlar: 118
açık üyelikler: 9

kabul edenler

adana: cevdet akçalı (ap), fazıl güleç (chp), mehmet salahattin kılıç (ap), melih kemal küçüktepepınar (chp), ali cavit oral (ap), emir halil postacı (chp), kemal satır (chp), ahmet topaloğlu (ap), turgut topaloğlu (gp), alpaslan türkeş (mhp), hüsamettin uslu (ap).
adıyaman: mehmet zeki adıyaman (ap), ali avni turanlı (bağ).
afyon karahisar: hasan dinçer (ap), hamdi hamamcıoğlu (gp), ali ihsan ulubahşi (ap), kazım uysal (ap).
amasya: yavuz acar (ap), salih aygün (ap).
ankara: orhan alp (ap), oğuz aygün (ap), musa kazım coşkun (ap), orhan eren (ap), ibrahim sıtkı hatipoğlu (chp), mustafa maden (ap), hayrettin turgut toker (ap), aydın yalçın (ap), ferhat nuri yıldırım (ap), şerafettin yıldırım (ap), mustafa kemal yılmaz (ap).
antalya: hasan akçalıoğlu (ap), ihsan ataöv (ap), süleyman çiloğlu (ap), ömer eken (ap), rafet eker (ap), hasan ali gülcan (chp).
artvin: mustafa rona.(ap)
aydin: nahit menteşe (ap), ismet sezgin (ap), fikret kayaalp turhangil (ap).
balikesir: ibrahim aytaç (ap), cihat bilgehan (ap), mithat şükrü çavdaroğlu (ap), kemal erdem (ap), ahmet ihsan kırımlı (ap), mehmet nurettin sandıkçıoğlu (chp), osman tarı (ap).
bilecik: şadi binay (ap).
bingöl: mehmet sıddık aydar (bağ), mehmet bilgin ((ytp)).
bolu: nihat bayramoğlu (ap), halil ibrahim cop (ap), ahmet çakmak (ap), mehmet şükrü kıyıkoğlu (ap).
burdur: ahmet mukadder çiloğlu (ap), mehmet özbey (ap).
bursa: cemal külahlı (ap), barlas küntay (ap), ertuğrul mat (ap), kasım önadım (ap), mustafa tayyar (ap), mehmet turgut (ap), ahmet türkel (ap).
çanakkale: e. kemal bağcıoğlu (ap), zekiye gülsen (ap), mesut hulki önür (ap), refet sezgin (ap).
çankiri: nuretin ok (ap).
çorum: yakup çağlayan (ap), kemal demirer (ap), abdurrahman güler (ap), ihsan tombuş (ap), arslan topçubaşı (ap).
denizli: sami arslan (ap), mehmet emin durul (ap), hasan korkmazcan (ap), ali uslu (ap).
diyarbakir: hasan değer (bağ), behzat eğilli (ap), abdüllatif ensarioğlu (ap), necmettin gönenç (ap), sabahattin savcı (ap), nazif yıldırım (ytp).
edirne: ilhami ertem (ap).
elaziğ: samet güldoğan (ap), hayrettin hanağası (chp).
erzincan: hüsamettin atabeyli (ap).
erzurum: sabahattin aras (ap), turhan bilgin (ap), rasim cinisli (ap), rıfkı danışman (ap), naci gacıroğlu (ap), cevat önder (ap).
eskişehir: mehmet ismet angı (ap), şevket asbuzoğlu (chp), orhan oğuz (ap), seyfi öztürk (ap), mehmet şemsettin sönmez (ap).
gaziantep: ali ihsan göğüş (chp), i. hüseyin inceoğlu (gp), mehmet kılınç (ap), erdem ocak (ap), mehmet lütfi söylemez (ap).
giresun: mustafa kemal çilesiz (chp), nizamettin erkmen (ap), hidayet ipek (ap), abdullah izmen (ap), ibrahim kayhan naiboğlu (chp), mehmet emin turgutalp (ap).
gümüşhane: necati alp (chp), mustafa kahraman (ap), nurettin özdemir (chp), ekrem saatçi (ap).
hatay: halil akgöl (ap), talat köseoğlu (ap), hüsnü özkan (chp), ali yılmaz (ap).
isparta: ali ihsan balım (ap), süleyman sami demirel (ap), yusuf uysal (ap).
içel: mazhar arıkan (ap), kadir çetin (ap), hasan cavit okyayüz (ap), turhan özgüner (chp).
istanbul: ibrahim abak (ap), ismail arar (chp), sadettin bilgiç (ap), ferruh bozbeyli (ap), ilhan egemen darendelioğlu (ap), tekin erer (ap), nuri eroğan (ap), orhan cemal fersoy (ap), hasan güngör (ap), mustafa fevzi güngör (ap), abdurrahman şeref laç (ap), osman özer (ap), akgün silivrili (ap), ismail hakkı tekinel (ap), naime ikbal tokgöz (ap), a. turgut topaloğlu (ap), hasan türkay (ap), mehmet yardımcı (ap).
izmir: şevket adalan (chp), mustafa akan (ap), şükrü akkan (ap), muzaffer fazlı arınç (ap), burhanettin asutay (chp), münir daldal (ap), ali naili erdem (ap), ihsan gürsan (ap), nihad kürşad (ap), akın özdemir (ap), orhan demir sorguç (ap).
kars: latif aküzüm (ap), ismail hakkı alaca (ap), mustafa doğan, kemal kaya (ap), veyis koçulu (ap), osman yeltekin (chp).
kastamonu: orhan ali deniz (ap), sabri keskin (ap), mustafa toçular (ap), hasan tosyalı (gp).
kayseri: mahmut şevket doğan (ap), turhan feyzioğlu (gp), hayrettin nakiboğlu (ap), vedal ali özkan (ap), enver turgut (ap), mehmet türkmenoğlu (gp).
kirklareli: mehmet atagün (ap), feyzullah çarıkçı (ap), hasan korkut (ap).
kirşehir: cevat eroğlu (mp), mustafa kemal güneş (ap).
koceli: cevat ademoğlu (ap), vehbi engiz (ap), sabri yahşi (ap).
konya: irfan baran (chp), bahri dağdaş (ap), mustafa kubilay imer (ap), ihsan kabadayı (gp), necati kalaycıoğlu (ap), ibrahim ethem kılıçoğlu (ap), baha müdderrisoğlu (ap), tahsin yılmaz öztuna (ap), faruk sükan (ap), vefa tanır (gp).
kütahya: ahmet fuat azmioğlu (ap), ali erbek (chp), mesut erez (ap), ilhan aksoy (ap).
malatya: ahmet karaaslan (bağ), ismail hakkı şengüler (ap).
manisa: ertuğrul akça (ap), mustafa orhan daut (ap), cemalettin selçuk gümüşpala (ap), hilmi okçu (ap), vehbi sınmaz (ap), kamil şahinoğlu (ap), önal şakar (ap).
maraş: atilla imamoğlu (ap), veysi kadıoğlu (ap), mehmet zekeriya kürşad (ap).
mardin: esat kemal aybar (ap), abdülkadir kermooğlu (ap), abdülkadir özmen (bağ), abdürrahim türk (bağ).
muğla: adnan akarca (ap), mualla akarca (chp), ahmet buldanlı (ap), izzet oktay (ap).
muş: nimet ağaoğlu (ytp), kasım emre (bağ).
nevşehir: hüsammettin başer (ap), esat kıratlıoğlu (ap).
niğde: muzaffer naci çerezci (ap), hüseyin avni kavurmacıoğlu (ap), mehmet nuri kodamanoğlu (chp), haydar özalp (ap).
ordu: ata bodur (ap), cengiz ekinci (ap), hamdi mağden (ap), kemal şensoy (ap).
rize: erol yılmaz akçal (ap), hasan basri albayrak (ap), salih zeki köseoğlu (ap).
sakarya: nuri bayar (ap), yaşar bir (ap), güngör hun (ap), mustafa vedat önsal (ap).
samsun: talat asal (ap), mustafa boyar (chp), doğan kitaplı (ap), nafiz yavuz kurt (ap), hüseyin özalp (ap), bahattin uzunoğlu (ap), ismet yalçıner (ap).
siirt: zeki çeliker (ap), mehmet nebi oktay (gp).
sinop: hilmi biçer (ap).
sivas: enver akova (ap), kadir eroğan (ap), tevfik koraltan (ap), yusuf ziya önder (ap).
tekirdağ: orhan öztrak. (gp)
tokat: hüseyin abbas (ap), ismet hilmi balcı (bağ), osman hacıbaloğlu (ap), mehmet kazova (ap), reşit önder (gp), yusuf ulusol (bp).
trabzon: ahmet ihsan birincioğlu (ap), necati çakıroğlu (ap), ekrem dikmen (ap), selahattin güven (ap), cevat küçük (chp), ali rıza uzuner (chp).
urfa: mehmet aksoy (ap), necmettin cevheri (ap), mehmet ali göklü (ap), bahri karakeçili (ap).
uşak: orhan dengiz (ap), m. fahri uğrasızoğlu (ap).
van: mehmet emin derdinç (bağ), kinyas kartal (ap), fuat türkoğlu (ap), mehmet salih yıldız (gp).
yozgat: ismet kapısız (mp), turgut nizamoğlu (ap), neşet tanrıdağ (ap).
zonguldak: fuat ak (ap), ahmet nihat akın (ap), ahmet güner (chp), sadık tekin müftüoğlu (ap), kevni nedimoğlu (ap).

reddedenler

adiyaman: kemal kırıkoğlu (chp), yusuf ziya yılmaz (chp).
ankara: kemal ataman (chp), ibrahim cüceloğlu (chp), ahmet sakıp hiçerimez (chp), osman soğukpınar (chp), yusuf ziya yağcı (chp).
artvin: abdullah naci budak (chp).
bitlis: kenan mümtaz akışık (chp).
bolu: kemal demir (chp).
burdur: nadir yavuzkan (chp).
bursa: nail atlı (chp).
çankiri: nuri çelik yazıcıoğlu (chp).
edirne: cevat sayın (chp).
elaziğ: mehmet aytuğ (chp).
erzincan: hasan çetinkaya (chp).
erzurum: selçuk erverdi (chp).
içel : celal kargılı (chp).
istanbul: mehmet ali aybar (tip), hüseyin dolun (chp), necdet uğur (chp), reşit ülker (chp), lebit yurdoğlu (chp).
izmir: şeref bakşık (chp), mustafa hulusi çakır (chp).
kars: kemal güven (chp), kemal okyay (chp).
kayseri: tufan doğan avşargil (chp), mehmet yüceler (chp).
kirklareli: beyti arda (chp).
konya: mustafa üstündağ (chp.
malatya: hakkı gökçe (chp), mustafa ismet inönü (chp).
manisa: muammer ertem (chp), mustafa ok (chp).
maraş: mehmet özdal (chp).
muğla: ali döğerli (chp).
muş: hayriye ayşe nermin neftçi (chp).
niğde: mevlüt ocakçıoğlu (chp).
ordu: hasan ferda güley (chp).
sakarya: barbaros turgut boztepe (chp), hayrettin uysal (chp).
samsun: yaşar akal (chp).
siirt: adil yaşa (chp).
tekirdağ: yılmaz alpaslan (chp).
tunceli: hüseyin yenipınar (chp).
uşak: adil turan (chp).
zonguldak: mustafa bülent ecevit (chp).

çekinserler

erzurum: gıyasettin karaca (chp).
samsun: nihat kale (chp).

oya katılmayanlar

adana: ali rıza güllüoğlu (chp), şevket yılmaz (ap).
afyon karahisar: mehmet rıza çerçel (ap), şevki güler (ap), süleyman mutlu (chp).
ağri: abdülkerim beyazıt (chp), nevzat güngör (ap), kasım küfrevi (gp).
amasya: vehbi meşhur (chp), kazım ulusoy (bp).
ankara: hüseyin balan (bp), orhan birgit (chp), sinan bosna (ap), osman bölükbaşı (mp), şinasi özdenoğlu (chp), mehmet emin paksüt (gp), fatma suna tural (mp), cengizhan yorulmaz (chp).
antalya: ömer buyrukçu (chp).
artvin: sabit osman avcı (ap).
aydin: kemal ziya öztürk (ap), mehmet çelik (chp), mustafa kemal yılmaz (chp).
balikesir: salih zeki altınbaş (chp), mehmet niyazi gürer (chp), mevlüt yılmaz (ap).
bilecik: mehmet ergül (chp).
bitlis: zeynek abidin inan gaydalı (ap).
bursa: sadrettin çanga (chp), ibrahim öktem (chp).
çanakkale: mustafa çalıkoğlu (chp).
çankiri: mustafa hazım dağlı (ap), arif tosyalıoğlu (ap).
çorum: cahit angın (chp)
ali naki ulusoy (bp).
denizli: ilhan açıkalın (chp), fuat avcı (ap), hüdai oral (chp).
edirne: veli gülkan (ap).
elaziğ: ali rıza septioğlu (bağ).
erzincan: sadık perinçek (ap), naci yıldırım (chp).
erzurum: fetullah taşkesenlioğlu (ap).
eskişehir: bekir sıtkı karacaşehir (chp).
gaziantep: şinasi çolakoğlu (chp), muhittin sayın (chp).
hatay: abdullah cilli (bağ), mehmet sait reşa (chp).
isparta: hüsamettin akmumcu (ap).
içel: hilmi türkmen (ap), çetin yılmaz (chp).
istanbul: eşref derinçay (chp), ibrahim elmalı (mp), bahir ersoy (chp), orhan eyüboğlu (chp), orhan kabibay (chp), rıza kuas (tip), sezai orkunt (chp), haydar özdemir (bp), mehmet kazım özeke (chp), ilhami sancar (chp).
izmir: coşkun karagözoğlu (chp), talat orhon (chp), şinasi osma (ap), kemal önder (chp), ali naki üner (ap).
kars: turgut artaç (chp).
kastamonu: muzaffer akdoğanlı (ap), mehmet seydibeylioğlu (chp).
kirşehir: mustafa aksoy (chp).
konya: necmettin erbakan (bağ), sezai ergun (ap), sadi koçaş (chp), orhan okay (chp), özer ölçmen (ap).
kütahya: mehmet ersoy (ap), kemal kacar (ap).
malatya: mustafa kaftan (chp).
manisa: veli bakırlı (chp), süleyman çağlar (ap).
maraş: mehmet nejat çuhadar (chp), ibrahim öztürk (bağ).
mardin: şevki altındağ (chp), seyfi güneştan (ytp).
ordu: memduh ekşi (chp), ata topaloğlu (chp), orhan vural (chp).
rize: sami kumbasar (chp).
samsun: kamran evliyaoğlu (chp), ilyas kılıç (chp).
siirt: selahattin oran (ytp).
sinop: hilmi işgüzar (mp), mustafa kaptan (ap), tevfik fikret övet (chp).
sivas: vahit bozatlı (chp), hüseyin çınar (bp), ahmet durakoğlu (chp), ekrem kangal (chp), mustafa kemal palaoğlu (chp), mustafa timisi (bp).
tekirdağ: nedim karahalil (ap), mustafa sabri sözeri (ap).
tokat: ismail hakkı birler (chp).
trabzon: mehmet aslantürk (chp), mehmet ali oksal (ap), ahmet şener (chp).
tunceli: kenan aral (ap).
urfa: necati aksoy (chp), vehbi melik (chp).
yozgat: ismail hakkı akdoğan (ap), abdullah baştürk (chp), celal ahmet sungur (chp).
zonguldak: hüseyin baytürk (chp), fevzi fırat (ap), cahit karakaş (ap).

yaşam öyküleri

* deniz gezmiş
* yusuf aslan
* hüseyin inan

1. thko davası

* deniz gezmiş’in sorgusu
* yusuf aslan’ın sorgusu
* hüseyin inan’ın sorgusu
* 1. thko davası ortak savunma

karar

* thko davası: anayasa mahkemesi kararı
* thko davası: tbmm oylaması

idama giderken

* son mektuplar
* son sözler
* ertuğrul kürkçü :: deniz’in son sözleri gizlendi

yazılar

* orhan yalçın gültekin :: denizlerin yolu devrimin yoludur
* orhan yalçın gültekin :: doğrudur, denizlerin yolu devrime götürür
* celal yılmaz :: denizleri anmak, anlatmak
* “deniz, hüseyin, yusuf; bu isimleri birbirinden ayrı yazamam”
* burhan dodanlı :: darağacı
* halit çelenk :: denizlerin savunması bugünleri anlatıyor

jandarma genel komutanı orgeneral kemalettin eken, 4 mayıs 1972 saat 13.30 sıralarında reşit galip sokağındaki evinden çıkarken 4 thko savaşçısının baskınına uğrayacak, açılan ateş sırasında orgeneral eken ayağından, yaveri yarbay adnan coşkun başından, şoför er mustafa baş ve nöbetçi zeki yaşar da çeşitli yerlerinden ağır yaralanacaklardı. (er mustafa baş, daha sonra yaşamını yitirecekti.)

olay yerine yetişen toplum polisi ile thko savaşçıları arasında çıkan çatışmada, 1968 gençliği arasında “keko niyazi” olarak bilinen niyazi yıldızhan ölecek, sefa asım yıldız yaralı olarak yakalanacak, hasan ataol ile ergun adaklı ise olay yerinden uzaklaşmayı başaracaklardı.

fotoğraflar:
* niyazi yıldızhan – ölüm
* milliyet gazetesi – haber
* niyazi yıldızhan – mezar

(işbu 6/4/1972 günlü, 1972/13-18 sayılı kararın iptale ilişkin gerekçeli bölümü, kararın “v. sonuç” kesiminin 5 sayılı bendi uyarınca 7/4/1972 günlü mükerrer 14152 sayılı resmî gazete’de yayınlanmıştır).

iptal davasını açan: cumhuriyet halk partisi.

iptal davasının konusu: 25/3/1972 günlü, 14139 sayılı resmî gazete’de yayımlanan “deniz gezmiş, yusuf aslan ve hüseyin inan’ın ölüm cezalarının yerine getirilmesine dair” 17/3/1972 günlü, 1576 sayılı kanunun anayasaya, yasama meclisleri içtüzüklerine ve anayasa hukukuna aykırı olduğu ileri sürülerek ve yine anayasanın değişik 147., değişik 149. ve 150 maddelerine dayanılarak iptali istenilmiş; ayrıca kanunun uygulanmasının durdurulması dileğinde bulunulmuştur.

1. davacının gerekçesi özeti:
a- usul bakımından:

l- 1576 sayılı kanuna ilişkin teklif millet meclisinin 10/3/1972 ve cumhuriyet senatosunun 16/3/1972 günlü birleşimlerinde öncelik ve ivedilikle görüşülerek karara bağlanmıştır. her iki meclisin ilgili komisyonları öncelik ve ivedilik önergelerinde içtüzüklerin kurallarına aykırı olarak gerekçe göstermemişlerdir. (millet meclisi içtüzüğü: madde 70, 71, 74 – cumhuriyet senatosu içtüzüğü: madde 45, 46, 47). oysa içtüzüklerin bu kuralları buyurucu niteliktedir. onlara açıkça aykırı düşme ağır bir şekil ve usul eksikliğini oluşturur. durum her iki mecliste de belirtilmişse de göz önünde tutulmamıştır.

2- önemli başka bir usul hatası da işin türkiye büyük millet meclisine adalet bakanlığınca değil başbakanlıkça getirilmiş olmasıdır. ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermek hukukçuların “zincir işlem” adını verdikleri, çeşitli halkalardan oluşan bir işlemin tipik örneğidir. böyle bir işlemde her halkanın yetkili organca oluşturulması ve halka kopukluğu bulunmaması gerekir. cezanın infazı adalet bakanlığına ilişkin bulunduğuna göre işleme başlama, başka deyimle işi türkiye büyük millet meclisine getirmede ilk girişimde bulunma bu bakanlığın görevidir. şimdiye dek hep böyle yapılmış; adalet bakanlığından geçmeyen dosyalar komisyon karariyle başbakanlığa geri çevrilerek eksik tamamlatılmıştır. çünkü başbakanlığın bu konuda ne yetkisi, ne örgütü, ne de yeteneği vardır.

3- üç kişi hakkındaki ölüm cezasının yerine getirilmesine ilişkin olarak adalet komisyonunca düzenlenen kanun teklifinin 1. maddesi her üç hükümlüye birden kapsamaktadır. böylece cezanın kişiselleştirilmesi ilkesi açıkça zedelenmiştir.

4- kanun teklifinin millet meclisinde görüşülmesi sırasında başkanlık divanı anayasanın 84. maddesinin ruhuna uymayacak biçimde, yalnız bir partiye mensup kişilerden oluşmuştur.

b- esas bakımından:

anayasanın, türkiye büyük millet meclisine tanıdığı ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar verme yetkisi yasama ve yürütme organları ve idarece mahkeme kararlarının değiştirilemiyeceği ve yerine getirilmesinin geciktirilemiyeceği yolundaki 132. madde ilkesinin bir istisnasıdır. bu da ölüm cezasının ağırlığından, öneminden, bir hayata son verilmesi sorununun toplum vicdanını temsil eden yasama meclislerinde bir kez daha incelenmesi gereğinden ve meclislerin işi mahkemelerin bakamıyacağı bir yönden ele alabilmeleri olanağından ileri gelir onun için türkiye büyük millet meclisine düşen, kesinleşmiş mahkeme kararı zaten infazı da kapsadığından, cezanın yerine getirilmemesinin yarar ve zararlarının tartışılması ve sorunun hükümlü yönünden de değerlendirilmesidir.

nitekim mahkeme kararında da aynen “……. bu detaylı eleştiri ve iddialar hakkında mahkememiz kişisel görüşlerini mahfuz tutmuş, müessese olarak bunlar üzerinde hüküm vermeği kamu vicdanına, tarihe ve türkiye büyük millet meclisinin takdir ve yetkisine bırakmayı uygun görmüştür.” denilmektedir. yargı organının gösterdiği bu yola da itibar etmeden öncelik ve ivedilik kararlariyle gösterilen istical, bir infaz konusunda infaz edilmeme yönünden etki göstermesi gereken yargı dışı etkenin ters yönde yargı kararına eklenmesi demektedir ve böylece anayasanın 64. maddesi sınırlarının dışına taşılmaktadır.

c- maksat bakımından:

olayda usul ve yetki saptırılması vardır. şöyle ki:

1- millet meclisi gündeminde ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkin başka kanun teklifleri de yer almakta idi. komisyon bunlar için öncelik ve ivedilik önerisinde bulunmamıştır. çeşitili mahkemelerin kararları hukukça aynı değerde bulunduğuna ve hükümlüler de yasalar önünde eşit olduklarına göre 1576 sayılı kanunun konusu üç hükümlünün durumlarının öne alınması hukukça geçerli sayılamıyacak ereklere yönelme anlamını taşır. çünkü ne komisyonlar ne meclisler üyeleri önceliği ve ivediliği haklı gösterecek hiç bir neden ileri sürmemişlerdir. olayda bir devlet organının kendisine belli koşullar altında belli erekler güdülerek tanınmış usulleri başka bir erekle kullanması durumu vardır.

2- kanunda sözü edilen hükümlüler dilekçe komisyonuna başvurarak özel af çıkarılmasını istemişlerdir. bu durumda infaz kanununun geciktirilmesi ve böylece türkiye büyük millet meclisinin başka bir yetkisini kullanmasına önceden engellik edilmemesi gerekirdi. görüşmeler sırasında uyarmalara rağmen bu durum göz önünde tutulmamıştır.

3- millet meclisi adalet komisyonu ölüm cezalarının kaldırılmasına ilişkin iki kanun teklifini dava konusu kanun teklifinden önce görüşerek reddetmiş ve bunlar gündemde daha ön sıraları aldığı halde komisyon öncelik ve ivedilik isteminde bulunduğu için dava konusu teklifin onlardan önce görüşülüp karara bağlanması yolu açılmıştır.

4- türkiye büyük millet meclisinde dava konusu kanun teklifinin görüşülmesinde ve kabulünde bir ölüm cezasının yerine getirilmesinin yarar ve zararları üzerinde durulacak yerde kamu yararı düşüncesi dışında siyasi ereklere itibar edilmiştir.

ç- yürütmenin durdurulması:

anayasa mahkemesi ile ilgili mevzuat yürütmenin durdurulması konusunda bir kural getirmemekle birlikte kimi hukukçular bu müesseseyi yargı yetkisinin doğal bir sonucu saymaktadırlar. gerçekten kimi yasalar maddi “ölçülere göre, öznel işlem niteliğini taşıyabilmektedir. belli bir kişinin ölüm cezasının yerine getirilmesi buna bir örnektir. böyle bir yasama işleminin uygulanması durdurulamayacak olursa öznel işlemlere karşı anayasa mahkemesine başvurulması sonuçsuz kalacaktır onun içindir ki öznel kanun işlemlerinin uygulanmasının anayasa mahkemesince durdurulabileceğine inanmaktayız.

ıı- yasa metinleri:

1- iptali istenen kanun:

dava konusu edilen “deniz gezmiş, yusuf aslan ve hüseyin inan’ın ölüm cezalarının yerine getirilmesine dair 17/3/1972 günlü, 1576 sayılı kanun”, 25/3/1972 günlü, 14139 sayılı resmi gazetedeki metne göre şöyledir:

“madde l- askerî yargıtay 2 nci dairesinin 10/1/1972 tarih ve 1971/457 – 1972/1 esas, 1972/1 karar sayılı ilamı ile kesinleşen, askeri yargıtay başsavcılığının 3/2/1972 tarih ve 1972/187 – 98 sayılı karariyle tashihi karar talebi reddedilen, ankara sıkıyönetim komutanlığı l no. lu askeri mahkemesinin 9/10/1971 tarih 1971/13 esas 1971/23 karar sayılı hükmü ile t. c. k. nun 146/1 maddesi uyarınca ölüm cezasına mahkum edilmiş bulunan, sicilli nüfusta erzurum ılıca nahiyesi özlük köyü, hane 27, cilt 5 ve sayfa 129 da kayıtlı cemil oğlu mukaddes’ten doğma 1947 doğumlu deniz gezmiş ile yozgat iline bağlı çekerek ilçesi kuşsaray köyü, hane 21, cilt 13/2, sayfa 88/114 te kayıtlı beşir oğlu mediha’dan doğma 1947 doğumlu yusuf aslan ve kayseri sarız ilçesi bahçeli mahallesi, hane 31, cilt 2, sayfa 45 te kayıtlı hıdır oğlu selver’den doğma 1949 doğumlu hüseyin inan hakkındaki işbu ölüm cezaları yerine getirilir.

madde 2- bu kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

madde 3- bu kanunu adalet bakanı yürütür.”

2- dâva ile ilgili anayasa hükümleri:

1576 sayılı kanunun anayasaya aykırı olduğu iddiasiyle açılan iptal dâvası ile ilgili anayasanın değişik 64. ve 85. maddeleri aşağıdadır:

“madde 64 (1488 sayılı yasa ile değişik)- kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak, devletin bütçe ve kesin hesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek, para basılmasına, genel ve özel af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermek, türkiye büyük millet meclisinin yetkilerindendir.

türkiye büyük millet meclisi kanunla, belli konularda, bakanlar kuruluna kanun hükmünde kararnameler çıkarmak yetkisi verebilir. yetki veren kanunda, çıkarılacak kararnamelerin amacı, kapsamı ve ilkeleriyle bu yetkiyi kullanma süresinin ve yürürlükten kaldırılacak kanun hükümlerinin açıkça gösterilmesi ve kanun hükmünde kararnamede de yetkinin hangi kanunla verilmiş olduğunun belirtilmesi lâzımdır.

bu kararnameler, resmî gazete’de yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler. ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir. kararnameler, resmî gazete’de yayımlandıkları gün türkiye büyük millet meclisine sunulur.

yetki kanunları ve türkiye büyük millet meclisine sunulan kararnameler, anayasanın ve yasama meclisleri içtüzüklerinin kanunların görüşülmesi için koyduğu kurallara göre, ancak, komisyonlarda ve genel kurullarda diğer kanun tasarı ve tekliflerinden önce ve ivedilikle, görüşülüp karara bağlanır.

yayımlandıkları gün türkiye büyük millet meclisine sunulmayan kararnameler, bu tarihte, türkiye büyük millet meclisince reddedilen kararnameler bu kararın resmî gazete’de yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu değişikliklerin resmî gazete’de yayımlandığı gün yürürlüğe girer.
anayasa’nın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel hak ve hürriyetler ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez. anayasa mahkemesi, bu kararnamelerin anayasaya uygunluğunu da denetler

madde 85- türkiye büyük millet meclisi ve meclisler, çalışmalarını, kendi yaptıkları içtüzüklerin hükümlerine göre yürütürler.

içtüzük hükümleri, siyasî parti gruplarının, meclislerin bütün faaliyetlerine kuvvetleri oranında katılmalarını sağlayacak yolda düzenlenir. siyasî parti grupları, en az on üyeden meydana gelir.

meclisler, kendi kolluk işlerini başkanları eliyle düzenler ve yürütürler.”

ııı- ilk inceleme ve gündemin düzenlenmesi:

a- ilk inceleme:

a) anayasa mahkemesi içtüzüğünün 15, maddesi uyarınca 27/-3/1972 gününde muhittin taylan, avni givda, fazıl uluocak, sait koçak, şahap arıç, ihsan ecemiş, recai seçkin, ahmet akar, halit zarbun, ziya önel, kani vrana, muhittin gürün. lûtfi ömerbaş, şevket müftügil ve ahmet h. boyacıoğlu’nun katılmalariyle yapılan ilk inceleme toplantısında aşağıda yazılı sorunlar ele alınarak incelenmiş ve en sonda açıklanan kararlara varılmıştır:

1- gündem sorunu:

görüşmelerin başında, ilk inceleme için 27/3/1972 pazartesi saat 10.00 a gündem çıkarılmış olmakla birlikte gündemin dağıtıldığı günle işin görüşüleceği gün arasında anayasa mahkemesi içtüzüğünün 33. maddesinin ikinci fıkrasında yazılı on günlük süre geçmediğinden aynı fıkra hükmü uyarınca sürenin kısaltılmasına ve işin bugün ele alınmasına ayrıca anayasa mahkemesince karar verilmesinin gerekip gerekmediğinin üzerinde durulmuştur.

içtüzüğün 33 maddesinin ikinci fıkrasında yer alan kural genel niteliktedir. ilk inceleme konusunu ise 22/4/1962 günlü, 44 sayılı yasanın 26. maddesinin dördüncü fıkrası düzenlemektedir . bu fıkraya göre anayasa mahkemesi iptal dâvası dilekçesinin, kayıt tarihinden başlayarak on gün içinde, 26. maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarında gösterilenleri içerip içeremediğini; başka deyimle davacının kanunların veya yasama meclisleri içtüzüklerinin hangi hükümlerinin anayasanın hangi hükümlerine aykırı olduğunu gerekçesiyle birlikte açıklama, dâva açılmasına yetkili kılan kararın onanlı örneğini ve dâvayı açanın yetkisini belirten belgeyi genel sekreterliğe verme yükümünü yerine getirip getirmediğini inceler. bu araştırma anayasa mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesinde tanımlanan ilk incelemenin başlıca bölümünü oluşturmaktadır. kanunun, dâva dilekçesinin kayıt tarihinden başlayarak on gün içinde yapılmasını buyurduğu bir incelemede içtüzüğün söz konusu 33. maddesinin bu buyruğa uymayan ikinci fıkrası kurallarının işlemesi düşünülemez. muhittin gürün bu görüşe katılmamıştır.

2- dâvaya bakmanın anayasa mahkemesinin görevi içinde bulunup bulunmadığı sorunu:

anayasanın değişik 147. maddesinin birinci fıkrası ve değişik 64. maddesinin son fıkrası kurallarına göre anayasa mahkemesinin anayasaya uygunluk denetimi görev ve yetkisine kanunlar, kanun hükmünde kararnameler, türkiye büyük millet meclisi içtüzükleri ve anayasa değişiklikleri girmektedir. anayasa değişiklikleri yönünden yetki değişikliğin anayasa’da gösterilen biçim koşullarına uygunluğunu denetleme ile sınırlıdır. anayasa koyucu burada “kanun” sözcüğünü salt ve geniş biçimde, başka deyimle gerçek anlamda kanun ve biçimsel anlamda kanun arasında bir ayrım yapılmaksızın tüm kapsamiyle kullanmıştır. öte yandan yine anayasa koyucunun; kimi kanunları anayasaya uygunluk denetiminden istisna etmeği dilediğinde bunu açıkça belirleme yolunu seçtiği de bir gerçektir. anayasa kanun hükmünde sayılan “usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar” da (madde 65/son fıkra, 153. maddede açıklanan kanunlarda ve kanun hükümlerinde, 27 mayıs 1960 – 6/1/1961 günleri arasında çıkarılan kanunlarda (geçici madde 4, üncü fıkra) olduğu gibi.

ölüm cezasının yerine getirilmesine ilişkin bir kanunun ancak biçimsel anlamda bir kanun olduğunda kuşku yoktur. burada sorun anayasa kurallarına göre ölüm cezasının yerine getirilmesinin kanunla mı yoksa türkiye büyük millet meclisi karariyle mi sağlanması gerektiğindedir.

anayasanın değişik 64. maddesi, türkiye büyük millet meclisinin görev ve yetkilerini genel olarak sayarken (birinci fıkra):

kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak;

devletin bütçe ve kesin hesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek;

para basılmasına, genel ve özel af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermek demektedir.

64. maddenin birinci fıkrasında “para basılması, genel ve özel af ilânı, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesi” konularında, fıkranın üst yanında olduğu gibi “kanun koymak” veya “kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek” deyimleri yerine “karar vermek” ten söz edilmesini, tekrardan kaçınma kaygısından doğan bir üslûp özelliğine bağlamak ve buradaki karar verme deyiminin her yasama tasarrufu bir kararla oluşacağına göre (anayasa – madde 86/1) böyle bir anlamda kullanıldığını benimsemek, anayasanın birbirini tamamlayan veya açıklığa kavuşturan hükümlerinin belirlediği düzenlenme biçimine uygun düşer.

çünkü ölüm cezalarının yerine getirilmesi kanunla değil de kararla olacaksa böyle bir karar, niteliğine göre, ancak türkiye büyük millet meclisinin birleşik toplantısında alınabilir. oysa anayasa, millet meclisinin ve cumhuriyet senatosunun birleşik olarak toplanmasını gerekli gördüğü hallerde, meclislerin ancak anayasada gösterilen hallerde birlikte toplanacağına ilişkin 63. maddenin ikinci, fıkrası ilkesi uyarınca bunu açık kural koyarak belirleme yoluna gitmiştir. cumhurbaşkanının seçimi (madde 95.) cumhurbaşkanının vatan hainliğinden dolayı suçlandırılması (madde 99), meclis soruşturması ve yüce divana sevk (madde 90), savaş hali hânı ve türk silâhlı kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veya yabancı silâhlı kuvvetlerin türkiye’de bulunmasına izin verme (madde 66), sıkıyönetim ilânının onanması (değişik madde 124), bakanlar kurulunun üniversitelerin idaresine el koyma kararının onanması (değişik madde 120) konulan böylece düzenlenmiş ve ilk beş kümeye giren kararların alınmasına ilişkin ayrıntılı işlemler türkiye büyük millet meclisi içtüzüğünün ikinci, üçüncü, dördüncü kısımlarında gösterilmiştir. ölüm cezalarının yerine getirilmesi konusunda bunlar benzer herhangi bir hüküm anayasa’da, anayasa’da bulunmadığı için de türkiye büyük millet meclisi içtüzüğünde yer almış değildir. bu arada anayasa tasarısına ilişkin anayasa komisyonu raporunda “eski anayasa rejiminde meclis karariyle olan ölüm cezalarının yerine getirilmesi konusunun yeni rejimde kanun konusu olacağı” yolunda yapılan açıklamaya da işaret etmek yerinde olacaktır.

öte yandan türkiye büyük millet meclisinin yine “karar vermek” deyimi altında toplanmış yetkileri arasında “ölüm cezalarının yerine getirilmesi” yanında yer alan “genel ve özel af ilânı” konusu da öteden beri kanunlarla düzenlenmekte. anayasa mahkemesi bunları 147. maddedeki “kanun” deyimi kapsamı içinde görmekte ve anayasaya uygunluk denetimlerini yapmaktadır. “bazı suç ve cezaların affı” hakkındaki 3/8/1966 günlü, 780 sayılı kanunun 5. maddesinin birinci fıkrasına ilişkin 21/2/1968 günlü, 1966/27 – 1968/8 sayılı (24/12/1969 günlü, 13382 sayılı resmî gazete – anayasa mahkemesi kararlar dergisi, sayı 7, sayfa 3/18), “bolu ili’nin mengen kazası pazarköy nüfusuna kayıtlı ali oğlu, hayriye’den doğma 1341 doğumlu hayrettin hami demiralp’in cezalarının affı” hakkındaki 10/1/1966 günlü, 709 sayılı kanuna ilişkin 19/12/1966 günlü, 1966/7 – 46 sayılı (29/1/1968 günlü, 12812 sayılı ve 7/2/1968 günlü, 12820 sayılı resmî gazeteler – anayasa mahkemesi kararlar dergisi sayı 5, sayfa: 21/43) kararlar bu uygulamaya örnek olarak gösterilebilir.

özetlemek gerekirse; dâva konusu 1576 sayılı yasa anayasanın değişik 147. maddesindeki “kanun” deyiminin kapsamına girmektedir; anayasanın, anayasaya uygunluk denetimi dışında bıraktığı yasalardan da değildir. şu duruma göre dâvaya bakmanın anayasa mahkemesinin görevi içinde bulunduğuna karar verilmelidir.

şahap arıç ve halit zarbun bu görüşe katılmamışlardır.

3- dâvanın, ilk inceleme konusu koşullara uygunluğu sorunu:

dâva konusu edilen 17/3/1972 günlü, 1576 sayılı kanunun 25/3/-1972 günlü, 14139 sayılı resmî gazete’de yayımlandığı; dâva dilekçesinin aynı gün anayasa mahkemesi genel sekreterliğince kaleme havale edilerek 250 sıra ve 1972/13 esas sayısını aldığı; 22/4/1962 günlü, 44 sayılı yasanın 26. maddesine göre dâvanın bu tarihte açılmış sayılması gerektiği ve süresi içinde olduğu; davacı cumhuriyet halk partisinin türkiye büyük millet meclisinde grubu bulunduğu; parti tüzüğünün 24., 25. maddelerine göre en yüksek merkez organı olan parti meclisi’nin üye tamsayısının 43 olduğu; bu kurulun 28 üyenin katılmasiyle 16/3/1972 gününde yaptığı toplantıda “deniz gezmiş, yusuf aslan ve hüseyin inan haklarında verilmiş ölüm cezalarının yerine getirilmesiyle ilgili kanunun resmî gazete’de yayımlanmasından sonra, bu kanunun iptali için merkez yönetim kurulunca düzenlenip parti meclisine sunulan genel gerekçedeki iptal nedenleri gözönünde tutularak anayasa mahkemesine dâva açılmasına” oybirliğiyle karar verildiği; dâvanın, bu karara dayanılarak parti genel başkanı ismet inönü tarafından açıldığı anlaşılmış; dosyanın eksiği bulunmadığı ve dâvanın anayasanın değişik 147., değişik 149. ve 150. ve 44 sayılı kanunun 21., 22., 25. ve 26. maddelerine uygun olduğu saptanmıştır. şu duruma göre işin esasının incelenmesine karar verilmelidir.

4- dava konusu kanunun yürürlüğünün durdurulması sorunu:

davacı dâva dilekçesinde yürütmenin, başka deyimle kanunun yürürlüğünün durdurulmasını istemiştir. bu konuda genel olarak söylenecek olan şudur:

anayasa mahkemesinin görev ve yetkilerini anayasa (değişik madde 19. madde 57, madde 81, değişik madde 147. değişik madde 152) belirlemiş; anayasa mahkemesinin kuruluşunun ve yargılama usullerinin kanunla, mahkemenin çalışma biçiminin de kendi yapacağı içtüzükle düzenlenmesini (madde 148) öngörmüştür.

anayasaya uygunluk denetimi yapılan bir kanunun, yürürlüğünün durdurulması gibi ağır sonuçları olabilecek bir yetkinin anayasa mahkemesine ancak anayasa ile verilmesi gerekir. soruna bir yargılama usulü konusu gibi bakılırsa o zaman da yetkinin mahkemenin kuruluşunu ve yargılama usullerini düzenleyen 44 sayılı kanunda yer alması sonucuna varılacaktır. anayasa mahkemesine ne anayasa ile ne de 44 sayılı kanunla böyle bir yetkinin tanınmamış olduğu ortadadır. üstelik 152. maddenin eski metninde anayasaya aykırılığı nedeniyle iptal edilen kanun ve yasama meclisleri içtüzükleri hükümlerinin karar tarihinde yürürlükten kalkması öngörülmüşken 1488 sayılı yasa ile yapılan değişiklikle yürürlükten kalkmanın ancak gerekçeli kararın resmî gazete’de yayımlandığı günde gerçekleşmesi kuralı getirilmiştir. anayasa koyucunun iptal edilmiş bîr kanunun yürürlükten kalkması konusunda bile gösterdiği titizlik böylece daha belirginleşmiştir.

öte yandan anayasa’ya uygunluk denetimi için mahkemelerden gelen işlerde anayasa’nın değişik 151. maddesi mahkemelere, anayasa’ya aykırılığı ileri sürülen kanun hükümleri ilgililerin öznel haklarını etkileyeceği için, anayasa mahkemesi kararı gelinceye dek davayı geri bırakma, başka deyimle bir çeşit yürürlüğü durdurma sayılabilecek olan kanunu uygulamama ödevi yüklediği halde ipta. davalarında somut ve öznel nitelik taşıyan yasa’lar bakımından bir ayrım yapılarak böyle bir olanak tanınmamış olması anayasa koyucunun anayasa mahkemesi için bir “dava konusu kanunun yürürlüğünü durdurma” yetkisini öngörmediği düşünmediğini ortaya koyar. anayasa mahkemesinin, uygunluk denetimini yaptığı kanunun nasıl bir özelliği olursa olsun, kendisini yorum ve kıyaslamaya giderek, yasa’ca verilmemiş böyle bir yetki ile donatmasına olanak yoktur.

görüşmeler sonunda yürütmenin durdurulması isteminin reddi gerektiği yolunda bir görüş çoğunluğu oluşmakla birlikte gerekçeler arasında kimi ayırımlar belirmiştir, istemin reddi konusunda;

aa) fazıl uluocak, şahap arıç ve halit zarbun; “anayasa’da ve 44 sayılı kanunda anayasa mahkemesine kanunların yürürlüğünün durdurulması konusunda yetki tanınmamış olduğu”;

bb) ihsan ecemiş: “anayasa ve 44 sayılı kanunun anayasa mahkemesine kanunların yürürlüğünün durdurulmasına karar verme yetkisini tanımadığı; incelenen kanunun iptali için anayasa mahkemesine başvurulmuş olması karşısında kanunun uygulanmamasına yani infazın durdurulmasına karar vermek ise uygulama ile görevli olan yerlere ait bulunduğu”;

cc) muhittin taylan, sait koçak, ziya önel, lütfi ömerbaş ve ahmet h. boyacıoğlu: “türkiye cumhuriyeti anayasa’sı kanunların yürürlüğünün durdurulması yetkisini anayasa mahkemesine tanımamış ve 44 sayılı anayasa mahkemesinin kuruluşu ve yargılama usulleri hakkındaki kanun da böyle bir yetkiyi düzenlememiştir.

“diğer taraftan anayasa hükümleri ile, kanunların anayasa’ya uyguluğunun denetlenmesi görevi anayasa mahkemesine tanınmış ve anayasa’nın 149. maddesinde doğrudan doğruya iptal davası açmaya yetkili olanlar gösterilmiştir. bu hakkın kamu adına kullanıldığında da kuşku edilmemek gerekir.

“türkiye büyük millet meclisinin mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine dair karar tesis etmesi, yani şekli manada kanun koyması, tamamen kişisel sahada tesirini gösteren bir yasama tasarrufudur. böyle bir kanuna karşı anayasa’nın 149. maddesinde gösterilen merciler tarafından anayasa’ya aykırılıkları nedeniyle dâva açılması ve bu dâvada anayasa mahkemesince esasın incelenmesine karar verilmiş olması, bazı hukukî sonuçlar doğurur. nitekim anayasa’nın itiraz yolu ile anayasa’ya aykırılık iddialarını düzenleyen 151. maddesinin ereği, anayasa mahkemesinin vereceği karara kadar davayı gören mahkemenin davayı geri bırakması suretiyle anayasa’ya uygunluk denetiminin etkili olmasını sağlamaktır.

“mahkemece verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine dair kanun hakkında anayasa mahkemesince dava açılmış ve mahkemece işin esasının incelenmesine karar verilmiş olması, ayrıca kanunun kişi haklarının başında gelen yaşama hakkı ile ilgili bulunması, infaz ile ilgili mercilerin, tıpkı 151. maddede öngörüldüğü biçimde hareket etmelerini gerektirir.

“anayasa’ya aykırılığı ileri sürülen bu davada söz konusu kanunun yürürlüğünün durdurulması hakkındaki istemin, bu nedenlerle anayasa mahkemesinin yetkisizliği yönünden reddine karar verilmelidir.”

yolundaki gerekçelere dayanmışlardır. şu duruma göre yürütmenin durdurulması istemi reddedilmeli ve bu sonuç davacıya bildirilmelidir.

avni givda, recai seçkin, ahmet akar, kani vrana, muhittin gürün ve şevket müftügil işin özelliği dolayisiyle dava konusu kanunun yürürlüğünün durdurulması gerektiği görüşünü savunmuşlardır.

5- belgelerin getirtilmesi konusu:

işin niteliğindeki ivedilik dolayisiyle esasın incelenmesine yarayacak belgelerin yerlerinden getirtilmesi konusunda başkanlığa yetki verilmesi yerinde olacaktır.

b) yukarıda açıklanan incelemeler sonunda yine yukarıda belirtilen gerekçelerle:

1- 27/3/1972 pazartesi saat ona gündem çıkarılmış olmasına ve 44 sayılı kanunun 26. maddesinin dördüncü fıkrası hükmüne göre işin bugün görüşülmesi için ayrıca karar verilmesine yer olmadığına muhittin gürün’ün içtüzüğün 33. maddesinin de kanun hükmü ile birlikte nazara alınması gerektiği yolundaki karşı oyu ile ve oyçokluğu ile;

2-davaya bakmanın anayasa mahkemesinin görevi içinde bulunduğuna ve dosyanın eksiği olmadığından işin esasının incelenmesine şahap arıç ve halit zarbun’un. davanın anayasa mahkemesinin görevine girmediği yolundaki karşı oylariyle ve oyçokluğu ile;

3- yürütmenin durdurulması isteminin reddine avni givda, recai seçkin, ahmet akar, kani vrana, muhittin gürün ve şevket müftügil’in işin özelliği dolayisiyle dava konusu kanunun yürürlüğünün durdurulması gerektiği yolundaki karşı oylariyle ve oyçokluğu ile;;

a- işin esasının incelenmesine yarayacak belgelerin yerlerinden getirtilmesi konusunda başkanlığa yetki verilmesine oybirliğiyle;

5- kararın, yürütmenin durdurulması istemine ilişkin bölümünün davacı parti genel başkanlığına tebliğine oybirliğiyle 27/3/1972 gününde karar verilmiştir.

b- gündem düzenlenmesi:

a) eldeki davanın özelliği dolayisiyle gündem düzenlenmesi işini görüşmek üzere anayasa mahkemesi 31/3/1972 gününde toplanmıştır. toplantıya muhittin taylan, avni givda, fazıl uluocak, sait koçak, şahap arıç, ihsan ecemiş, recai seçkin, ahmet akar, halit zarbun, ziya önel, kani vrana, muhittin gürün, lütfi ömerbaş, şevket müftügil ve ahmet h. boyacıoğlu katılmışlardır.

anayasa mahkemesi içtüzüğünün 33. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca gündemin, toplantı gününden en az on gün önce üyelere dağıtılması zorunludur. ancak ivedi durumlarda bu süre mahkemece kısaltılabilir. anayasa’ya uygunluk denetimi yapılacak olan 1576 sayılı kanun üç kişi hakkındaki ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkindir. anayasa ve 44 sayılı kanun yetki tanımadığı için kanunun yürürlüğünün durdurulmasına karar verilememiştir. şu durum içtüzükteki gündemlere ilişkin sürelerin olabildiğince kısaltılmasını ve böylece davanın bir ayak önce sonuçlandırılmasını zorunlu kılar.

avni givda, ahmet akar, ziya önel, muhittin gürün ve şevket müftügil bu görüşe katılmamışlardır.

gündemin dağıtıldığı günle toplantı günü arasındaki içtüzük gereğince en azından bulunması gerekli süreye yine içtüzüğün verdiği olanaktan yararlanılarak bağlı kalınmaması öngörüldüğüne göre davanın 6/4/1972 saat onda incelenmesi uygun olacaktır.

avni givda, ahmet akar, halit zarbun, muhittin gürün ve şevket müftügil bu görüşe katılmamışlardır.

davanın 6/4/1972 gündemine alınmasının öngörülmesi dolayısiyle 4 ve 6 nisan 1972 gündemlerinde daha önceden yer almış işler için başkanlığın başka gün belirlemesi, dava dosyasının görüşme öncesinde ve görüşme sırasında gereği gibi incelenebilmesi için zorunlu görülmüştür.

b) böylece:

1- işin niteliği dolayısiyle içtüzükteki gündemlere ilişkin sürelerin kısaltılması avni givda, ahmet akar, ziya önel, muhittin gürün ve şevket müftügil’in kısaltmaya yer olmadığı yolundaki karşı oylarıyle ve oyçokluğu ile kararlaştırıldıktan sonra:

davanın 6/4/1972 saat onda incelenmesine avni givda, ahmet akar, halit zarbun; muhittin gürün ve şevket müftügil’in karşı oylâriyle ve oyçokluğu ile;

2- 4 ve 6 nisan 1972 günlerindeki işler için başkanlıkça başka gün belirlenmesine oybirliğiyle 31/3/1972 gününde karar verilmiştir.

ıv. esasın incelenmesi:

davanın esasına ilişkin rapor, dava dilekçesi, iptali istenilen 1576 sayılı kanun, anayasa’nın konuya değinen maddeleri, bunlarla ilgili yasama belgeleri; konu ile ilişiği bulunan öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

a- yeniden gündem düzenlenmesi sorunu:

görüşmelerin başında anayasa mahkemesi içtüzüğünün esasa ilişkin raporların gündemin dağıtılmasından en az on gün önce üyelere verilmesine ilişkin 16. maddesi kuralına olayda uyulmamış olması dolayısiyle 16. maddenin gözönünde bulundurulmasının ve ona göre yeniden gündem düzenlenmesinin gerekip gerekmiyeceği üzerinde durulmuştur.

anayasa mahkemesi içtüzüğünün 16. maddesinin düzenlediği de gerçekte bir “gündemlere ilişkin süre” sorunudur. burada bu bakıma; esasa ilişkin raporun üyelere verilmesi üzerinden en az on gün geçmedikçe gündemin dağıtılamıyacağı kuralı bağlanmış olmaktadır. oysa mahkeme 31/3/1972 gününde içtüzükteki gündemlere ilişkin sürelerin kısaltılmasına karar vermiştir. şu duruma göre gündemin değiştirilmesine gerek yoktur.

bu gerekçeye dayanılarak gündemin değiştirilmesinin gerekmediği avni givda, sait koçak, ihsan ecemiş, ahmet akar, ziya önel, muhittin gürün ve şevket müftügil’in karşı oylariyle ve oyçokluğu ile kararlaştırıldıktan sonra önce dava konusu kanunun biçim yönünden anayasa’ya aykırı olduğu yolundaki iddialar ele alınarak incelemeye geçildi.

b- 1576 sayılı kanunun biçim yönünden anayasa’ya aykırılığı .sorunu:

l- ölüm cezasının yerine getirilmesi istemine ilişkin dosyanın gönderiliş biçiminden ortaya çıkan sorun:

ankara sıkıyönetim komutanlığı l sayılı askerî mahkemesinin 9/10/1971 £ünlü, 1971/13 – 23 sayılı karariyle ve türk ceza kanununun 146/1. maddesi uyanınca deniz gezmiş, yusuf aslan ve hüseyin inan haklarında verilen ölüm cezasının askerî yargıtay 2. dairesinin 10/-1/1972 günlü, 1971/457 – 1972/1 sayılı ilâmiyle onanarak ve tashihi karar istemi de askerî yargıtay başsavcılığınca reddedilerek kesinleşmesi üzerine infaz bakımından zorunlu ön işlemlere geçilmesinin gerektiği; 353 sayılı askerî mahkemeler kuruluşu ve yargılama usulü kanununun 244. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca türkiye büyük millet meclisinden cezanın yerine getirilmesi kararının alınması için ankara sıkıyönetim komutanlığının dava dosyasının fotokopilerini ve öteki belgeleri başbakanlığa gönderdiği, başbakanlığın da anayasa’nın 64. maddesi gereğince işi millet meclisi başkanlığına ilettiği; böylece konunun adalet bakanlığından geçmediği anlaşılmaktadır. davacı bu durumun 1576 sayılı kanunu biçim yönünden anayasa’ya aykırı düşürdüğünü ileri sürmüştür.

ne anayasa’da ne de yasama meclisleri içtüzüklerinde kesinleşmiş ölüm cezalarının yerine getirilmesiyle ilgili istemlerin hangi yollardan geçerek türkiye büyük millet meclisine geleceğini belirleyen bir kural yer almış değildir. 1402 sayılı sıkıyönetim kanununun 6. maddesi uyarınca sıkıyönetim komutanı başbakana karşı sorumlu bulunduğuna; ölüm cezasının sıkıyönetim komutanlığı askerî mahkemesince verilmiş ve askerî yargıtayca onanmış olmasına kesinleşmiş böyle bir ceza üzerinde adalet bakanlığınca kullanılacak herhangi bir yetki düşünülemeyeceğine göre dosyanın sıkıyönetim komutanlığından başbakanlığa, oradan da millet meclisi başkanlığına gönderilmesinden de bir aksaklık ve aykırılık görülmesi ve bu tutumun olağan sayılmaması yersiz ve dayanıksız olur.

şu duruma göre kesinleşmiş ölüm cezasının yerine getirilmesi istemine ilişkin dosyanın türkiye büyük millet meclisine başbakanlıkça gönderilmiş olmasının dava konusu 1576 sayılı kanunun biçim yönünden iptalini gerektirmiyeceği ortadadır.

2- millet meclisi başkanlık divanının görüşmeler sırasındaki durumundan ortaya çıkan sorun:

1576 sayılı kanuna ilişkin teklifin millet meclisi genel kurulunda görüşülmesi sırasında başkanlık divanının biri başkanvekîli, ikisi kâtip olmak üzere üç adalet partili üyeden oluştuğu anlaşılmaktadır. davacı bu durumun anayasa’nın 84. maddesinin ruhuna uymayan önemli bir usul ve şekil eksikliği olduğunu ileri sürmüştür.

bu konu görüşülürken millet meclisi başkanlık divanının genel olarak kuruluş biçiminin incelenmesinin gerekip gerekmediği üzerinde durulmuş; davacı, genel olarak millet meclisi başkanlık divanının, meclisteki siyasî parti gruplarının güçleri ölçüsünde divana katılmalarım sağlayacak biçimde kurulmadığını ileri sürmemiş ve iddiasını yalnızca o günkü görüşmeleri yöneten üç kişilik kurula yöneltmiş bulunduğundan kanunun araştırılması gerekmediği muhittin gürün’ün karşı oyu ile ve oyçokluğu ile kararlaştırıldıktan sonra inceleme sürdürülmüştür.

anayasa’nın 84. maddesinin birinci fıkrası, yasama meclisleri iç tüzüklerinde görev ve adları ve görevlilerin sayısı ile birlikte saptanmış ve buralardaki tanımlamaya uygun (cumhuriyet senatosu içtüzüğü madde 3; millet meclisinde uygulanmakta olan içtüzük ; madde 5) başkanlık divanlarının bir bütün olarak kuruluşunu düzenleyen ilkeyi getirmektedir. bu ilkeye göre meclislerin başkanlık divanları o meclisteki siyasî parti guruplarının güçleri ölçüsünde divana katılmalarını sağlayacak biçimde kurulur. bir meclisin başkanlık divanı bu ilkelere uygun olarak kurulduktan sonra divan görevlilerinden belirli bir birleşimi yönetecek olan bir başkan veya başkanvekili ve yukarıda değinilen içtüzükler hükümlerine göre sıra ile görev yapacak en az iki divan kâtibinden oluşmuş kuralda çeşitli nedenlerle ve zorunluluklar yüzünden aynı partiden kimseler bir araya gelmiş olabilirler. anayasa’nın 84. maddesinin birinci fıkrası ilkesinin bu dar kadrolu kurullarda mutlaka yansıtılması gibi bir düşünce uygulamalarda büyük aksamalara hattâ olanaksızlıklara yol açabileceği gibi ilkenin konuluş ereğine de uymaz. kaldı ki olayda, 1576 sayılı kanuna ilişkin teklifin görüşüldüğü birleşimi yöneten başkanlık kurulunun maksatlı olarak o biçimde oluşturulduğu, başka partilere mensup, sırası gelmiş divan üyelerinin bu kurula girmelerinin engellendiği ve söz konusu başkanlık kurulunun yönetiminde yansız sayılamıyacak davranışlar bulunduğu yolunda ne bir bilgi ne de bir iddia vardır.

şu duruma göre görüşmeler sırasında millet meclisi başkanlık divanı üyelerinin aynı partiden kimselerdan oluşmuş bulunmasının kanunun biçim yönünden iptalini gerektirdiği düşünülemez.

3- millet meclisi ve cumhuriyet senatosu genel kurullarında verilmiş öncelik ve ivedilik kararları dolayısiyle ortaya çıkan sorun:

dava konusu 17/3/1972 günlü, 1576 sayılı “deniz gezmiş, yusuf aslan ve hüseyin inan’ın ölüm cezalarının yerine getirilmesine dair kanun” a ilişkin teklifin, millet meclisi ve cumhuriyet senatosu genel kurullarında görüşülmesi sırasında öncelik ve ivedilik kararları verildiği anlaşılmakta ve davacı bu kararların verilmesinde yasama meclisleri içtüzükleri hükümlerine aykırılık bulunduğunu ileri sürmektedir.

dosya içindekilere göre durum şudur:

1576 sayılı kanuna ilişkin teklifin millet meclisi genel kurulunda görüşülmesinde teklif 10/3/1972 gündeminin “v. iki defa görüşülecek işler – b. birinci görüşmesi yapılacak işler” bölümünün 30. maddesinde yer almışken adalet komisyonu başkanının gerekçesiz önerisi üzerine öncelik karan ve teklifin tümü üzerindeki görüşmeler bitip maddelere geçilmesi kabul edildikten sonra adalet komisyonunun 7/3/1972 günlü 3/744-34 sayılı raporundaki gerekçesiz istem oylanarak, ivedilik kararı verilmiş böylece kanun teklifi öteki bütün işlerden önce ve yalnız bir kez görüşülmüştür.

kanun teklifinin cumhuriyet senatosu genel kurulunda görüşülmesinde de teklif 16/3/1972 gündeminin “v. iki defa görüşülecek işler-b. birinci görüşmesi yapılacak işler” bölümünün birinci maddesinde iken gerekçesiz bir önerge üzerine öncelik karan ve teklifin tümü üzerindeki görüşmeler bitip maddelere geçilmesi kabul edildikten sonra anayasa ve adalet komisyonu raporundaki gerekçesiz istemden ayrıca sunulan gerekçeli öneri oylanarak ivedilik kararı verilmiş; böylece kanun teklifinin cumhuriyet senatosu genel kurulunda da öteki bütün işlerden önce ve yalnız bir kez görüşülmesi sağlanmıştır.

anayasa’nın 85. maddesinin birinci fıkrası uyarınca türkiye büyük millet meclisi ve meclisler çalışmalarını kendi yaptıkları içtüzüklerin hükümlerine göre yürütürler. anayasa mahkemesinin yasama meclisleri içtüzüklerinin biçime ilişkin hükümleri üzerindeki oturmuş görüşü şöyle özetlenebilir: “içtüzüklerin biçime ilişkin tüm hükümlerinin aynı önem derecesinde bulunduğu düşünülemez. bunların arasında yasama meclisince verilen kararın geçerliği üzerinde etkili olabilecek nitelik taşıyanlar bulunduğu gibi ayrıntı sayılabilecek nitelikte olanlar da vardır. birinci kümeye girenlere aykırı tutumun iptal nedenini oluşturacağını, buna karşılık öteki biçim kurallarına uymamanın iptali gerektirmiyeceğini kabul etmek yerinde olur. anayasa’da gösterilmeyen ve yalnız içtüzükte bulunan biçim kuralları arasında böyle bir ayırım yapılması zorunludur. çünkü içtüzüklerdeki biçim kurallarına aşın bağlılık yasama meclislerinin çalışmalarını gereksizce aksatır. içtüzük hükümlerine aykırı düşen işlemlerden hangilerinin iptal nedeni sayılacağı sorunu, uygulanacak içtüzük hükmünün önemine ve niteliğine göre çözülecek ve incelemeleri sırasında anayasa mahkemesince değerlendirilip saptanacak bir konudur.”

gerek millet meclisinin kendi içtüzüğü halâ yapılmadığı için toplantı ve çalışmalarında, anayasa’nın geçici üçüncü maddesine dayanılarak, hükümleri uygulanmakta olan türkiye büyük millet meclisinin 27 ekim 1957 tarihinden önce yürürlükteki içtüzüğünde (1 kasım 1956 günlü dahili nizamname: madde 99, 78), gerekse cumhuriyet senatosu içtüzüğünde (madde 69, 44) kanun tasarı ve tekliflerinin iki kez görüşülmesi kural olarak kabul edilmiş; gündemlerin düzenlenmesinde izlenecek sıra saptanmış; hangi tasarıların tek görüşmeye bağlı tutulacağı, iki görüşmeye bağlı tasarı ve tekliflerin bir kez görüşülmesiyle nasıl yetinileceği ve gündemdeki sıraların, bozulması usulü istisna hükümleri halinde ayrıca gösterilmiştir.

bir kanun tasarı veya teklifinin bir kez görüşülmesiyle yetinilmesi konusuna yasama meclisleri içtüzükleri büyük önem vermişler ve konuya sıkı hükümlere bağlamışlardır. bu hükümler şöyle özetlenebilir: bir tasarı veya teklif yasama meclisine sunulurken veya birinci görüşmesinden önce hükümet, teklif sahibi yahut ilgili komisyon ivedilik kararı verilmesini istemelidir. ortada yasama meclisini kabul edeceği esaslı bir neden bulunmalıdır. ivedilik kararı yazılı ve gerekçeli olarak istenmelidir. (dahili nizamname: madde 70, 71, 72 cumhuriyet senatosu içtüzüğü madde: 46, 47, 48)

günden sırasının bozulabilmesi, başka deyim bir kanun tasarı veya teklifinin gündemdeki öteki işlerden önce görüşülebilmesi için de sıkı koşullar vardır: hükümet veya komisyon öncelikle görüşme kararı istemeli, istem yazılı ve gerekçeli olmalıdır. (dahil nizamname: madde 74 – cumhuriyet senatosu içtüzüğü: madde 45)

içtüzük hükümleriyle konu üzerinde gösterilen titizlik yerinde ve olağan görülmelidir. yasaların devlet hayatındaki yerlerinin önemi ve ağırlığı herhangi bir açıklamayı gerektirmeyecek biçimde ortadadır. böylesine önemli bir yasama belgesinin, üzerinde durularak ereğe en uygun biçimde, eksiksiz olarak çıkabilmesini ve ayrıca manevî değer ve nüfuzunun yüksek tutulmasını sağlamak üzere uyulması en azından zorunlu bulunan kural ve koşulların yeri yasama meclisleri içtüzükleridir. bu kural ve koşullara göre iki kez görüşülmesi gerekli bir kanun tasarısı veya teklifi üzerinde tek görüşme ile yetinilmesi, başka deyimle ana kuraldan uzaklaşılması elbette güçlü, kabule değer bir gerekçeyi zorunlu kılar, ivedilikle görüşülme istemlerinde gerekçenin açıklanmasının kanunların anayasa’ya uygunluğunun denetlendiği bir ülkede bir başka önemi vardır. böylece anayasa mahkemesi bir kanun tasarı veya teklifinin görüşülmesinde ana kuraldan uzaklaşılması nedeni değerlendirme olanağını bulmuş olacaktır.

ivedilik kararının istenmesi zamanına ilişkin içtüzük hükümleri de önemli, ağır basan biçim kurallarıdır. kuralın, sonuç olarak ve konuya ilişkin içtüzük maddelerinin tümü birlikte ele alındıkta, ivedilik kararının verilmesi zamanına da saptadığı görülür. bu zaman tasarı veya teklifin birinci görüşmesinin başlaması ile sona erer. bundan sonraki evrelerde böyle bir istemde bulunulması veya istemin karara bağlanması artık söz konusu olamaz. bu da işin niteliğinin bir gereğidir. çünkü hakkında ivedilik kararı verilmiş bir tasarı veya teklif ancak bir kez görüşülebilecek, tasarı veya teklifte ikinci kez düzeltme ve değişiklik yapılması olanağı kalmıyacaktır. bu durumu görüşmeler başlamadan önce tüm yasama meclisi üyeleri bilmeli ve tutumlarına ona göre yön vermelidirler. birinci görüşme başladıktan, hele olayda olduğu gibi, maddelere geçilmesi kabul edildikten sonra ivedilik kararı verilmesi ikinci görüşme yolunu ansızın kapatır ve bir bölüm yasama meclisi üyelerini bir oldu bitti ile karşılaştırır.

yasama meclisleri gündemlerindeki sıraların bozulması, değiştirilmesi de önemli bir olgudur. bunu sağlayacak olan öncelik istemlerinin gerekçeli olmasını zorunlu kılan içtüzük hükümleri üzerinde de yukarıda ivedilik istemi erindeki gerekçeler için söylenenler geçerli olduğundan onları burada tekrarlamanın yeri yoktur.

yukarıdan beri açıklananlarla varılan sonuç şudur: yasama meclîsleri içtüzüklerinin öncelik ve ivedilik istemlerinin gerekçeli olmasına, ivedilik kararlarının kanun tasarı veya teklifinin birinci görüşmesi başlamadan önce verilmesine ve bu buyruğun doğal sonucu olarak da birinci görüşme başlamadan önce karara bağlanmasına ilişkin kuralları bir kanunun geçerliği üzerinde etkili olabilecek nitelikte önemli ve esaslı biçim hükümleridir. bunlara aykırı tutumlar o kanunun biçim yönünden iptali nedenini oluşturur.

daha önce de değinildiği üzere dava konusu 1576 sayılı kanuna ilişkin teklifin yasama meclislerindeki görüşmelerinde millet meclisinde gerekçesiz istemler üzerine, içtüzüğe uygun olmayan bu önerilerin oylanmasına bile olanak yok iken, öncelik ve ivedilik kararları verilmiş ve ivedilik istemi teklifin tümü üzerindeki görüşmeler bittikten ve maddelere geçilmesi kabul edildikten sonra söz konusu olmuş ve karara bağlanmıştır. cumhuriyet senatosunda da -ivedilik isteminin gerekçeli olması dışında – durum böyledir. demek ki teklifin öncelik ve ivedilikle görüşülmesine karar verilirken millet meclisinde uygulanan içtüzüğün 70., 71., ve 74. ve cumhuriyet senatosu içtüzüğünün 45. ve 46. maddelerine aykırı davranılmıştır. bu davranış ivedilik kararlarını, öncelik kararlarında olduğu gibi, değersiz ve hükümsüz bıraktığı için ana kuraldan ayrılma ve kanun teklifini bir kez görüşme işlemleri de böylece hukukî dayanaktan yoksun kalmış ve millet meclîsinde uygulanan içtüzüğün 99. ve cumhuriyet senatosu içtüzüğünün 69. maddelerinde yer alan ana kurala da ayrıca aykırı düşülmüştür. şu durum 1576 sayılı kanunun biçim yönünden iptalini gerekli kılar.

şurasını da belirtmek yerinde olur ki söz konusu içtüzük kurallarının ayrıntı hükümlerinden imişçesine, ihmal edilebileceğini savunmaya, bu kuralların yukarıda tartışılan nitelikleri elvermez. kanunların geçerliği için zorunlu belli başlı usul koşullarından birkaçını oluşturan söz konusu kurallara uyulmaksızın çıkarılmış bir kanunun akıbetine bu aykırılığın etkisi olmadığı yolunda bir görüş giderek tüm içtüzük kurallarının uygulanıp uygulanmamasını yasama meclislerinin takdirine bırakmaya varır ve anayasa’nın 85. maddesinin birinci fıkrasının buyurucu hükmünü işlemez duruma getirerek uygulama dışı bırakır. böyle bir tutumu haklı göstermeğe ve hukuk açısından savunmaya olanak yoktur.

fazıl uluocak, şahap arıç, halit zarbun, lütfi ömerbaş ve ahmet h. boyacıoğlu 1576 sayılı kanunun biçim yönünden iptali gerektiği yolundaki görüşe katılmamışlardır.

c) öteki aykırılık iddiaları:

yukarıda kararın ı sayılı bölümünde özetlenen gerekçesinden de anlaşılacağı üzere davacı başka aykırılık iddialarında da bulunmuştur ancak millet meclisi ve cumhuriyet senatosu genel kurallarındaki öncelik ve ivedilik kararları verilmesinde yasama meclisleri içtüzüklerine aykırı davranılmasının dava konusu 1576 sayılı kanunu anayasa’nın 85. maddesine aykırı duruma düşürdüğü sonucuna varıldığına ve kanunun iptali öngörüldüğüne göre öteki aykırılık iddialarının incelenmesine yer olmamak gerekir.

ç- iptale ilişkin bölümün yayımlanması sorunu:

anayasa’nın değişik 152. maddesinin ikinci fıkrası kuralına göre anayasa mahkemesince, anayasa’ya aykırı olduğundan iptaline karar verilen kanun, ancak gerekçeli kararın resmî gazete.de yayımlandığı günde yürürlükten kalkar.

işbu kararın tümünün yazılıp yayıma gönderilmesi vakit alacağından işin özelliği dolayısiyle, başka deyimle iptali öngörülen 1576 sayılı kanunun üç kişi hakkındaki kesinleşmiş ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkin bulunduğu göz önünde tutularak, anayasa’ya uygunluk denetiminin etkisiz kalmasını önlemek üzere kararın iptale ilişkin gerekçeli bölümünün anayasa’nın değişik 152. maddesi uyarınca resmî gazete’de hemen yayımlanmasına karar verilmelidir.

v. sonuç:

1. ölüm cezasının yerine getirilmesi istemine ilişkin dosyanın türkiye büyük millet meclisine başbakanlıkça gönderilmiş olmasının 17/3/1972 günlü, 1576 sayılı kanunun biçim yönünden iptalini gerektirmediğine oybirliğiyle;

2. görüşmeler sırasında millet meclisi başkanlık divanı üyelerinin aynı partiye mensup kişilerden oluşmuş bulunmasının kanunun biçim yönünden iptalini gerektirmediğine oybirliğiyle;

3. millet meclisinde öncelik ve ivedilik ve cumhuriyet senatosunda öncelik önergelerinde gerekçe gösterilmemek ve her iki yasama meclisinde teklifin maddelerine geçilmesine karar verildikten sonra ivedilik istemleri oylanmak suretiyle yasama meclisleri içtüzüklerine aykırı davranılmasının kanunu anayasa’nın 85. maddesine aykırı duruma düşürdüğüne ve biçim yönünden iptalini gerektirdiğine ve bu nedenle 1576 sayılı kanunun iptaline fazıl uluocak, şahap arıç, halit zarbun, lütfi ömerbaş ve ahmet h. boyacıoğlu’nun karşı oylariyle ve oyçokluğu ile;

4. iptal kararına göre öteki aykırılık iddialarının incelenmesine yer olmadığına oybirliğiyle;

5. işin özelliği dolayısiyle kararın tümü daha sonra ayrıca yayımlanmak üzere kararın iptale ilişkin gerekçeli bölümünün anayasa’nın değişik 152. maddesi uyarınca resmî gazete’de hemen yayımlanmasına oybirliğiyle;

6/4/1972 gününde karar verildi.

başkan muhittin taylan
başkanvekili avni givda
üye fazıl uluocak
üye sait koçak
üye şahap arıç
üye ihsan ecemiş
üye recai seçkin
üye ahmet akar
üye halit zarbun
üye ziya önel
üye kâni vrana
üye muhittin gürün
üye lütfi ömerbaş
üye şevket müftügil
üye ahmet h. boyacıoğlu

karşıoy yazısı

ı- dâva konusu kanunun yürürlüğünün durdurulması sorunu: anayasa, iptal dâvalarında anayasa mahkemesine dâva konusu kanunun yürürlüğünün durdurulması yetkisini vermemiştir. üstelik 20/9/1971 günlü, 1488 sayılı kanununun anayasa’nın 152. maddesine getirdiği değişikliğe göre artık iptal kararı dahi iptal tarihinde iptal konusu hükmü yürürlükten kaldıramamakta ve iptalin etkisini gösterebilmesi gerekçeli kararın resmî gazete’de yayımlanmasına bağlı bulunmaktadır. anayasa mahkemesinin kuruluşu ve yargılama usulleri hakkındaki 22/4/1962 günlü. 44 sayılı kanunda da tabiatiyle konuyu düzenleyecek herhangi bir hüküm yer almamıştır.

şu durum iptal davası açabilme yetkisinin kullanılmasındaki soyut ve kamusal nitelik ve dava konusu olacak kanunların genellikle belirli öznel hakları doğrudan doğruya, somut, olumsuz ve telafi edilemez biçimde etkiler olmaması ile izah edilebilir. bunların içinde tek denebilecek istisna biçimsel yönden yasa sayıldığı için anayasa’ya uygunluk denetiminden geçirebileceğini kabul zorundu bulunan “türkiye büyük millet meclisinin mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkin kararları”nı yansıtan kamulardır. anayasa koyucunun bu pek istisnaî ve özel konu üzerinde durmadığı, durmuşsa bile – on yıl içinde anayasa mahkemesine ancak bu kez ilk olarak ölüm cezasının yerine getirilmesine ilişkin bir kanunun anayasa’ya aykırılığı iddiasıyle başvurulmasının da gösterdiği gibi – pek seyrek ortaya çıkabilecek bir olay için özel bir tedbir öngörmeyi gereksiz bulduğu ve işi anayasa mahkemesinin içtihadına bıraktığı düşünülebilir.

öte yandan anayasa’ca kanunların anayasa’ya uygunluk denetiminin sağlanması yollarından biri olarak öngörülen “anayasa’ya aykırı mahkemelerde ileri sürülmesi” konusunun, başka deyimle anayasa mahkemesine itiraz yoluyla başvurma usulünün yer aldığı 151. maddede ise bakılmakta olan dâvada uygulanacak kanun hükümlerinin mahkemece anayasa’ya aykırı görülmesi veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının mahkemece ciddi olduğu kanısına varılması hallerinde, anayasa’ya aykırılığı ortaya atılan hükümler doğrudan doğruya belirli özel hakları etkileyeceği için mahkemenin anayasa mahkemesinin vereceği karara kadar dâvayı geri bırakması kuralı benimsenmiş; böylece – eldeki dâva gibi – belirli öznel hakları doğrudan doğruya etkileyen bir kanunun iptal dâvası yolu ile anayasa’ya uygunluk denetimi yapılırken anayasa mahkemesinin nasıl davranması gerektiği konusuna ışık tutulmuştur.

1972/13 esas sayılı dâvada davacının yürütmenin durdurulması istemi incelenip karara bağlanırken anayasa mahkemesine düşen bu işte anayasaya uygunluk denetimi görevim gereği gibi yerine getirebilme yolunu bulmak, bunun için de anayasa’da dâva konusu böyle bir kanunun yürürlüğünün durdurulmasını sağlayacak hüküm değil durdurmayı engelliyecek kural bulunup bulunmadığını araştırmaktadır. dâva konusu kanun üç kişinin ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkindir. kanun bir kez uygulanıp üç kişi ölüm cezasına çarptırıldı mı artık anayasa mahkemesinin anayasa’ya uygunluk denetiminden bir etki ve sonuç alınamayacağı ortadadır. böylece bir durum anayasa mahkemesinin denetim görevini yerine getirmemesiyle birdir. öte yandan anayasa’da dâva konusu kanunun anayasa mahkemesinin kararına kadar durdurulmasını engelleyecek bir hüküm bulunmadığı gibi yukarıda değinilen 151. madde hükmü öznel haklara ilişkin kanunların anayasa’ya aykırılığı söz konusu olunca tutulacak yolun ilkesini ve örneğini de vermektedir. burada yapılacak olan, dâva konusu kanunun yürürlüğünün durdurulmasına karar vermek ve böylece, dâvaya bakma anayasa mahkemesinin görevi içinde görüldüğüne göre anayasaya uygunluk denetimi gereklerini sonuca etkili olabilecek bir biçimde yerine getirmektedir.

27/3/1972 günlü, ilk inceleme toplantısında yürütmenin durdurulması isteminin reddi yolunda verilen karara yukarıda açıklanan nedenlerle karşıyız.

ıı- anayasa mahkemesi içtüzüğündeki gündemlere ilişkin sürelerin kısıtlanması sorunu:

l- anayasa mahkemesi içtüzüğünün 16. maddesine göre esasa ilişkin raporların bir örneği gündemin dağıtılmasından en az on gün önce üyelere verilir. 33. maddede ise gündemlerin toplantı gününden en az on gün önce asıl ve yedek üyelere dağıtılacağı yazılıdır. bu hükümler uyarınca bir isin esası raporun dağıtımı üzerinden en az yirmi gün geçmedikçe görüşülemez. bu süre içtüzük hazırlanırken uzun tartışmalar sonunda ve ılımlı bir görüşle üyelere karara bağlayacakları işi yeterince inceleme olanağını vermeğe elverişli en kısa zamanın bu olabileceği düşüncesiyle kabul edilmiştir.

içtüzükte, esasa ilişkin raporun ve gündemin dağıtım günleri arasında en azından bulunması zorunlu on günlük sürenin kısıtlanmasını öngören bir hüküm yoktur. bu da olağandır. çünkü kanunların ve yasama meclisleri içtüzüklerinin anayasa’ya uygunluğunu denetleme gibi önemli, ağır ve ciddî bir görevi yerine getirmenin bundan daha kısa bir süreye sığabilecek incelemelere dayandırılması düşünülemez. gündemin dağıtımı ve toplantı günleri arasında en azından geçmesi gerekli on güne gelince; ivedi durumlarda bu sürenin mahkemece kısıtlanmasına anayasa mahkemesi içtüzüğünün 33. maddesinin ikinci fıkrası olanak vermektedir.

inceleme konusu dâvada, ivedi bir durumun bulunmadığı bir yana, işin önemi ve özelliği hiç değilse içtüzükteki olağan en az sürelerin korunmasını gerektirir. bu önem ve özelliğin uzun uzadıya açıklanmasına yer yoktur. ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkin bir kanun anayasa’ya uygunluk denetimi için ilk kez anayasa mahkemesine gelmektedir. böyle bir dâvada uygulanacak esaslar daha önceden benzeri kararlarla ilkelere bağlanmış değildir. anayasa mahkemesinin yasama meclisleri içtüzüklerine aykırılık iddiaları ile ilgili bir çok eski kararlarının elden ve gözden geçirilmesi gereklidir. dâvanın sonucu hiç değilse bugün için, üç insanın ölüm kalım sorununu çözecektir. onun içindir ki derinlemesine ve ayrıntılı bir incelemeye ve sükûnetle, etraflıca düşünmeye gereksinme vardır. öte yandan dâvada yasama meclislerinin görüşmeler sırasında aldığı öncelik ve ivedilik kararlarında içtüzüklere aykırılık bulunduğu iddialarına ağırlık verilmişken anayasa mahkemesinin incelemenin daha ilk evresinde kendi içtüzüklerindeki süreleri kısıtlamaya girişmesi ve bunu tartışma konusu yapması yerinde bir davranış olmasa gerektir. süreleri kısaltmanın, olayla her yönden ilgilenen kamu oyunda yanlış anlaşılmalara yol açması da akla gelebilir. bir de su durum unutulmamalıdır: anayasa mahkemesi içtüzüğü görüşülen bir işte üyelerin oylarının yeterli bîr incelemeye ve tartışmaya dayandırılmasına öylesine önem vermiştir ki görüşmelerin yeterliğinin karar altına alınmasını yasaklamış, (madde: 17/6) ve üyelerden biri işi yeterince incelemeye olanak bulamadığını ileri sürerse o işin görüşülmesinin, tartışmasız, başka bir güne bırakılmasını hükme bağlamıştır. (madde: 17/8). eldeki davanın görüşülmesi için öngörülen güne kadar yeterli bir incelemenin yetiştirilmesinin çok güç olacağı kimi üyelerce önceden ileri sürülürken gündem anlaşılmazlığının bir çoğunluk azlık, başka deyimle bir sayı sorunu imişçesine oylama yoliyle çözümüne gidilmesinin içtüzüğün bu konuda yukarıda değinilen iki hükmünün belirlediği ereği ile bağdaştırılamayacağı ortadadır.

dâva konusu kanunun ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkin bulunuşunun duruma ivedilik kazandırdığı yolundaki bir savda geçerli ve tutarlı olamaz. çünkü anayasa mahkemesi davacının yürütmenin durdurulması isteminin reddine karar vererek 17/3/1972 günlü, 1576 sayılı kanunun özel haklara olan etkisiyle ilişiğini önceden kesmiştir. şu duruma göre kararın bir hafta önce veya sonra çıkmasının bu yönden bir ağırlığı olması düşünülemez.
yukarıdan beri açıklananların ortaya koyduğu gibi dâvada hiç değilse anayasa mahkemesi içtüzüğündeki olağan sürelerden yararlanılması zorunluğu vardır. oysa sırf sürelerin kısaltılması konusunu görüşmek üzere yapılan 31/3/1972 günlü toplantıda esasa ilişkin raporun 30/3/1972 de çalışma günü sonuna doğru dağıtıldığı gözönünde bulundurulmaksızın rapor ve gündem dağıtımı günleri arasında geçmesi zorunlu ve kısaltılması olanaksız on günlük süre dahi korunmayarak ve üyelere inceleme için ancak üç buçuk çalışma günü bırakılarak “içtüzükteki gündemlere ilişkin sürenin kısaltılmasına ve dâvanın 6/4/1972 günü saat 10.00 da görüşülmesine” karar verilmiştir. bu karara yukarıda belirtilen nedenlerle karşıyız.

2- 6/4/1972 günü, görüşmelerin başında içtüzüğün 16. maddesi gözönünde bulundurularak ona göre yeniden gündem düzenlenmesi konusu ortaya atılmış ve böylece gündem yönünden benimsenen yanlış tutumun düzeltilmesine yol açılmak istenilmişse de çoğunluk bu görüşü benimsememiştir. gündemin değiştirilmesine yer olmadığı yolundaki karara karşıoy yazısının (ıı – 1) sayılı bölümünde açıklandığı için tekrarlanmasına yer kalmayan ve bu konuda da geçerli olan nedenlerle karşıyız.

ııı- sonuç:

1972/13 esas sayılı davada 27/3/1972, 31/3/1972 ve 6/4/1972 günlerinde verilen ara kararlarının karşıoyda bulunduğumuz bölümleri ve karşı oyun dayandığı gerekçeler yukarıda belirtildiği gibidir.

başkan vekili avni givda
üye ahmet akar

karşıoy yazısı

türkiye cumhuriyeti anayasa’sında, öncelikten, 92. ve 155. maddeleri dışında ivedilik halinde bahseden hiç bir hüküm yer almadığı gibi, anayasa’nın geçici 3. maddesinde “bu anayasa’ya göre kurulan türkiye büyük millet meclisinin, millet meclisinin ve cumhuriyet senatosunun toplantı ve çalışmaları için, kendi içtüzükleri yapılıncaya kadar, türkiye büyük millet meclisinin 27 ekim 1957 tarihinden önce yürürlükte olan içtüzüğü hükümleri uygulanır.” denilmiş ve 85. maddenin birinci fıkrasında, türkiye büyük millet meclisi ve meclisleri, çalışmalarını, kendi yaptıkları içtüzükleri hükümlerine göre yürütecekleri belirtilmiştir.

içtüzük hükümlerine yasama meclislerince uyulmamış veya bu hükümlerin hatalı bir biçimde uygulanmış olması, kanunu anayasa’ya mutlaka aykırı bir hale getireceği anlamı, anayasa’nın 85. maddesinden çıkarılamaz. nitekim anayasa mahkemesi, değişik kararlarında ve örneğin 16/11/1965 günlü ve 1964/38 esas 1965/59 sayılı kararında bu hususu (içtüzük hükümleri genellikle, şekle ait kurallardır. burada hatıra gelen soru, bir kanun yapılırken içtüzüklerin hangi hükümlerine aykırılığın, iptal nedeni sayılıp sayılmayacağıdır. yasama meclislerince verilen kararın sıhhati üzerinde etkili olabilecek nitelikte bulunanlar olabilir. bir içtüzük hükümlerine aykırı düşen işlemlerden hangilerinin iptal nedeni sayılacağı, uygulanacak içtüzük hükmünün önemine ve niteliğine göre mahkememizde takdir edilecek bir konudur.) tarzında açıklığa kavuşturmuştur.

o halde, dava konusu 1576 sayılı kanunun millet meclisi ve cumhurivet senatosunda öncelik ve ivedilikle görüşülmesine dair kararlar alınırken, kanunun iptalini gerektirecek ölçü ve nitelikte hatalı uygulamada bulunulup bulunmadığının araştırılarak saptanması gerekir.
anayasa’nın 155. maddesi, anayasa değişiklikleri dışında ivedilik kararı alınamayacağı yolunda bir kural koymamıştır. öte yandan gerek millet meclisi ve gerekse cumhuriyet senatosu içtüzükleri öncelik ve ivedilik tekliflerini ve bu hususta genel kurulların karar alma yetkilerini düzenlediği gibi, ayrıca bir defa görüşmeye tabi tutulacak kanunları da göstermiş bulunmaktadır. millet meclisi içtüzüklerinin 74. ve cumhuriyet senatosu içtüzüğünün 45. maddelerinde, hükümet veya tarafından yazılı ve gerekçeli bir istek üzerine, bir tasarı veya teklifin diğer işlerden önce görüşülmesine karar verilebileceği belirtilmektedir. gerçekten maddelerin bu yazılış tarzına göre, öncelik isteği yazılı olmak ve gerekçeli bulunmak zorundadır. oysa ne millet meclisi adalet komisyonunun kararınca ve millet meclisi başkanlığına sunulan önergede ve nede cumhuriyet senatosu anayasa ve adalet komisyonu kararı ile cumhuriyet senatosuna sunulan öncelik önergesinde bir gerekçe yer almamıştır.

diğer taraftan millet meclisi içtüzüğünün 70. maddesinin ikinci fıkrasında, (bir lâyiha veya teklifin yalnız bir defa müzakerede iktifa edilmesi için meclisin kabul edeceği esaslı bir sebep olmadıkça müstaceliyet kararı verilmez.) ve cumhuriyet senatosu içtüzüğünün 46. maddesinin ikinci fıkrasında da (bir tasarı veya teklifin yalnız bir defa görüşülmesi ile yetinilmesi için cumhuriyet senatosunun kabul edeceği esaslı bir sebep olmadıkça ivedilik kararı verilemez.) denilmesi karşısında, esaslı sebebin var olup olmadığını belli etme ve karar alma hak ve yetkisinin millet meclisi ve cumhuriyet senatosonun genel kurullarına tanındığı açıkça anlaşılmaktadır. bu bakımdan millet meclisi içtüzüğünün 71. ve cumhuriyet senatosu içtüzüğünün 47. maddesindeki şartlar arasında, esaslı sebebin gösterilmemiş olması, komisyon kararı veya önergelerin geçerlilik koşulu olarak ele alınamaz. çünkü millet meclisi ve cumhuriyet senatosu genel kurulları öne sürülen sebeplerle bağlı tutulamayacağına göre. genel kurul kararlarında içtüzük hükümlerinin öngördüğü nitelikte bir sebebin, memleketin içinde bulunduğu durum, özellikle türkiye büyük millet meclisince itiraz edilen sıkıyönetim ilâm kararı ve bunun defalarca uzatılması, millet meclisi ve cumhuriyet senatosu genel kurullarınca alınan ivedilik kararının kamu yararı gibi esaslı bir sebebe dayanmadığı yolundaki görüşün isabetli olduğunu da ortaya koymaz.

kaldı ki her iki meclis içtüzüğünde, ivedilik tekliflerinin ne zamana kadar verileceği düzenlenmiş olmasına rağmen, bu tekliflerin ne zaman oya sunulacağı belirtilmemiştir. bu bakımdan ivedilik istemlerinin maddelerin görüşülmesine geçildiğinde oylanması, içtüzükte yer alan hükümlere de doğrudan doğruya bir aykırılık olarak tavsif edilemez. nitekim davacı dahi bu konuda anayasa’ya ve içtüzük hükümlerine aykırılıktan söz etmemiştir.

özetlemek gerekirse, öncelik ve ivedilik tekliflerinin gerekçe taşımaması, millet meclisi ve cumhuriyet senatosu genel kurullarınca belirtilen iradeleri zedeleyecek ve bunları anayasa açısından iptal ettirecek nitelikte bir sakatlık ortaya koyamıyacağı, alınan ivedilik kararlarının, meclislerde o işin yeterince incelenmemiş olduğunun delil ve karinesi de sayılamayacağı, bu yönden içtüzük hükümlerine ters düşen davranışların sırf bu sebeplerle iptal nedeni olarak ele alınamıyacağı cihetle, öncelik ve ivedilik hususunda içtüzüklerde saptanan anayasa’nın kurallara açıklanan biçimdeki hatalı uygulamalar sebebiyle 1576 sayılı yasanın anayasa’nın 85. maddesine aykırılığı sebebiyle iptaline dair çoklukla verilen karara karşıyız.

üye fazıl uluocak
üye şahap arıç
üye halit zarbun
üye lütfi ömerbaş
üye ahmet h. boyacıoğlu

karşıoy yazısı

dâvanın görülmesinin anayasa mahkemesinin görevine girip girmediği sorununa ait karşıoy:

anayasa’nın 147. maddesinde ve buna göre hazırlanan anayasa mahkemesinin kuruluşu hakkındaki 44 sayılı kanunun 20. maddesinde anayasa mahkemesine t. b. m. meclisinin karar niteliğindeki tasarruflarını denetleme yetkisi tanınmamıştır.

t.b.m. meclisinin, ölüm cezalarının yerine getirilmesi hususundaki yetkisi, aşağıda açıkladığım gerekçelere göre kanun değil karar niteliğine haizdir. bu nedenle davaya bakmak anayasa mahkemesinin görevi dışındadır. zira:

anayasa’nın 64. maddesinin birinci fıkrası, t. b. m. meclisinin görev ve yetkilerini sayarken kanun yapmak, değiştirmek ve kaldırmak yetkisini açıkladıktan sonra para basılmasına, genel ve özel af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermek yetkilerindedir, demektedir.

anayasa’nın bu hükmü ile kabul edilen prensip, t. b. m meclisinin ölüm cezalarının yerine getirilmesi hususundaki yetkisini ancak karar şeklinde kullanabileceği esasıdır. bu esas, bu yetkinin, t. b. m meclisinin tamamen takdirine bırakılmış bir yetki olmasından ve niteliğinin kanun şeklinde tasarrufa müsait olmamasından dolayı kabul edilmiştir.

ölüm cezalarının yerine getirilmesi konusundaki yetkinin karar veya kanun şeklinde olması mücerret bir isim ayrılığı değil, birbirinden farklı çok mühim hukukî sonuçlar meydana getirmektedir. şöyle ki: anayasa’mızda prensip olarak t. b. m. meclisinin karar şeklindeki tasarrufları anayasa’ya uygunluk denetimine tabi tutulmamış olduğu halde, kanunlar bu denetime tabi tutulmuştur (anayasa madde 147) ancak, anayasa bu denetime tabi tutmak istemediği kanun hükümlerini ve bu denetime tabi tutmak isteği t. b. m. meclisi kararlarını yine anayasa’nın çeşitli maddelerinde açıkça göstermiştir (anayasa madde 65 ve 81 de olduğu gibi). bu düzenleme ve esasların sorunu şudur: anayasa’nın bu esaslarına göre karar şeklinde kullanılması gereken t. b. m. meclisinin bu yetkisi, bir anayasa hükmü ile, anayasa’ya uygunluk denetimine tabi olacağı açıkça gösterilmedikçe, prensip olarak bu denetime tabi tutulamaz. bir anayasa hükmü ile yasama meclisine karar şeklinde kullanılabileceği emredilen bir yetkinin kanun niteliğinde kabulü ve onun anayasa’ya uygunluk denetimine tabi tutulması anayasa’nın 64. maddesinin birinci fıkrası ile t. b. m. meclisinin tamamen takdirine bırakılmış bir konuyu takdir yetkisinin anayasa mahkemesine verilmesi sonucunu doğurur ki anayasa’mızla buna cevaz verilmemiştir.

anayasa’nın 64/1. maddesinde karar şeklinde kullanılacağı açıklanan bu yetkinin kanun şeklinde kullanılması için şöyle bir zorunluk bulunduğu ileri sürülmektedir: anayasa’nın 63. maddesinin ikinci fıkrasında. meclisler anayasa’da gösterilen hallerde birlikte toplanır, ilkesi kabul edilmiştir. anayasa’nın 64/1. .maddesinde ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermek t. b. m. meclisinin yetkilerin dendir, denildiği halde bu hususta birlikte karar verebilmek için 64. maddede, meclislerin birlikte toplanacakları hakkında bir hüküm bulunmaması meclislerin birlikte çalışmalarına imkân vermemektedir. bu nedenle meclislerin birlikte çalışabilmelerini sağlamak ve bu yolla kazaî mürakebenin sağlanmasını temin için kanun yapma prosedürüne uymak zorunluğu meydana çıkmaktadır, denilmektedir. bu görüş anayasa komisyonu raporunda ve madde gerekçesinde yer almıştır. her ne kadar anayasa’nın 64/1. maddesinde t. b. m. meclisinin bu konuca karar vermek için birlikte toplanacakları hakkında bir hüküm konmamış ise de, bu durumun meydana getirdiği zorunluk, aslında karar niteliğinde tanınmış olduğu anayasa’nın bir hükmü ile açıklanan bir yetkiye kanun niteliği tanımaya ve onu anayasa’ya uygunluk denetimine tabi tutmaya sebep olamaz.

anayasa’nın yukarıda açıklanan prensipleri karşısında, 64. maddeye, bu kararın verilebilmesi için meclislerin birlikte toplanacakları hakkında bir hüküm konulması gerekirdi. bunun konulmamış olması bir zühul eseri olup yoksa bununla anayasa koyucunun, anayasanın yukarıda açıklanan kesin prensipleri karşısında, bu karar sözü ile kanunu ifade etmek istediğinin ve bunu anayasa’ya uygunluk denetimine tabi tutmayı kasdettiğini kabule imkân görülmemektedir. zira anayasa, kanunların anayasa’ya uygunluk denetimine tabi olduğu, kararların ise bu denetime tabi olmayacağı esas prensibini kabul etmiş ve bu hallerin istisnalarım ayrı ayrı maddelerde titizlikle gösterdikten sonra bu sefer de bu prensipleri bertaraf edecek şekilde, karar olarak nitelendirdiği bir yetkinin kanun şeklinde kullanılacağını öngöreceği düşünülemez. anayasa koyucunun böyle bir kastı olsa idi bu kastını, bir yerde koyduğu prensipleri sonradan bertaraf etmek suretiyle ifade etmesine bir zaruret bulunmayın, anayasa yapma tekniğine de uygun olarak ya anayasa’nın 64/1. maddesinde t. b. m. meclisinin yetkilerini kanun yapma karar verme şeklinde diye birbirinden ayırmadan bu maddedeki bütün konularda kanun yapma yetkisi tanırdı veyahut da ölüm cezalarının yerine getirilmesi hakkındaki kararın anayasa’ya uygunluk denetimine tabi olduğunu. 81. maddede olduğu gibi, açıkça göstermek suretiyle bu kastını ifade ederdi.

ölüm cezalarının yerine getirilmesi hususundaki yetkinin karar şeklinde kullanılması esası bundan evvelki anayasa’mızda da mevcuttu ve meclis bu yetkisini karar şeklinde kullanmıştı.
ölüm cezalarının yerine getirilmesi hususundaki t. b. m, meclîsinin karar vermeye yetkisinin anayasa’nın hukuk devleti ilkesi karşısındaki durum: anayasanın hukuk devleti ilkesine dayanılarak bu ilkeye göre t. b. m. meclisinin ölüm cezalarının yerine getirilmesi hususundaki tasarruflarının da anayasa’ya uygunluk denetimi dışında bırakılamıyacağı yolundaki görüş de anayasa’ya uygun düşmeyecektir. zira hukuk devleti ilkesi nasıl bir anayasa ilkesi ise ölüm cezalarının yerine getirilmesi yetkisinin karar şeklinde kullanılacağı ve anayasaya uygunluk denetimi dışında kalacağı esası da birer anayasa ilkesidirler. anayasa’da düzenlenen bütün ilkeler birbirleri ile ayarlı olarak tanzim edilmişlerdir. anayasa’nın üstünlüğü esasında bütün ilkelerin uygulanacağı anlamı mevcuttur.

ölüm cezalarının yerine getirilmesi yetkisinin maddî anlamda bir kanun olmayıp şeklî manada bir kanun olduğu görüşü: anayasa’mızda aslî anlamda kanun, şekli anlamda kanun şekillerinde kanun yapılması öngörülmüş değildir. anayasa komisyonu rapor ve gerekçesinde ver alan bu görüş anayasa’nın prensiplerini hükümsüz kılacak şekilde bir manalandırmaya dayanak olmaması gerekir. böyle bir görüş kanun yapma hususundaki amaca da uygun düşmez. şekli anlamda kanun olduğu ileri sürülen bir tasarrufun aslî anlamda bir kanunun tabi olacağı anayasa’ya uygunluk denetimine tabi tutulmasının gerekçesi mevcut değildir. öte yandan ölüm cezalarının yerine getirilmesi konusu niteliği itibariyle de kanun şeklinde yetki kullanmaya uygun düşmemektedir. bunun bir kanun telakki edilmesi halinde, konunun niteliği kanunun özelliklerine uymayacak ve karşımıza usul yönünden, esas yönünden birçok müşküller çıkaracaktır. ve bizi anayasa’da birçok boşluklarla karşılaştıracaktır. halbuki bunlar arasında birer anayasa boşluğu olmayıp, mücerret anayasa’nın karar niteliğinde kabul ettiği bir yetkinin kanun niteliğinde kabul edilmesinden doğmaktadır. anayasa bu yetkiyi karar niteliğinde kabul ettiği için, bu yetkinin kanun niteliğinde kabul edileceği düşünülmemiş olduğu için, kanun niteliğinde kabul edilmesi halinde ortaya çıkabilecek müşkülleri halletmeye lüzum görülmemiştir. mesela anayasa’nın tanıdığı karar yetkisinin kanun niteliğinde kabulü herşeyden evvel bunu anayasa’ya uygunluk denetimine tabi tutacak öbür yandan bunun bir kanun telakki edilmesi sebebiyle anayasa-mahkemesinden karar verilmeden önce kanunun yürürlüğünün durdurulması hususunda anayasa mahkemesi karar verme yetkisini haiz bulunmadığına dair, ölüm cezasının yerine getirilmesi halinde anayasa mahkemesince verilebilecek kanunun iptali hakkındaki bir kararın tesiri olamayacaktır. işte bütün bu müşküller karar konusunun niteliğinin kanun özelliklerine uymamasının sonuçlarıdır.

yukarıdan beri açıklanan nedenlerle, yasama meclislerinin anayasa hükmü ile karar niteliğinde tanınan bu yetkilerini kanun yapma usullerine göre kullanmış ve adına da kanun denilmiş olması bunun karar niteliğini değiştiremez. karar niteliğindeki bir yetkinin kanun niteliğini alabilmesi ancak bir anayasa hükmü ile açıklanmasına bağlıdır. anayasa’da böyle bir açıklama bulunmadığına göre karar niteliğindeki bu yetkinin kanun olarak kabulü mümkün değildir. anayasa’nın 64. maddesi ile yasama meclislerine, ölüm cezalarının yerine getirilmesi konusunda tanınan yetkinin karar şeklinde kullanılacağı emredilmiş binnetice bu konuda kanun yapma yetkisi tanınmamıştır.

anayasa’mızda t. b. m. meclisinin hangi konularda kanun yapma yetkileri bulunduğu sayılmamış ancak hangi konularda kanun yapma yetkisi bulunmadığı bildirilmiş veya bazı konularda yetkisini karar şeklinde kullanılabileceği açıklanmış ise o konularda kanım yapma yetkisi tanınmamış demektir. anayasa’nın 4. maddesinin son fıkrasının son cümlesindeki, hiç bir kimse veya organ kaynağını anayasa’dan almayan bir devlet yetkisini kullanamaz, ilkesi karşısında yasama meclisleri, ölüm cezalarının yerine getirilmesi konusunda kendilerine anayasa’ca tanınmamış olan bir kanun yetkisi kullanamıyacağından, böyle bir yetkinin kullanılmış olması bunun kanun niteliğinin bir hüküm ifade etmemesini, yok hükmünde olmasını, gerektirir ve binnetice ölüm cezalarının yerine getirilmesi konusundaki yetkinin anayasal niteliği olan karar niteliğinin baki olduğu kanun niteliğinin ise vücut bulmamış, yok hükmünde olduğunun kabulünü zorunlu kılar. bir misal vermek gerekirse: sevk edilen bir kanun tasarısı henüz yasama meclislerinde usulüne göre görüşülüp kabul edilmemiş olmasına rağmen yanlışlıkla görüşülüp kabul edildiği zannedilerek diğer merasim tamamlanıp ilân edildiği farz edilse, bu hiç bir zaman kanun niteliğini alamaz, kanun olarak vücut bulduğu kabul edilemez, yok hükmündedir. keza; anayasa’nın 9. maddesi hükmünce. devlet şeklinin cumhuriyet olduğu hakkındaki anayasa hükmü değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez. bu ilkeye rağmen yasama meclislerince devlet şeklinin değiştirilmiş olduğu farz edilse, bu değişmeyi vücut bulmuş telakki etmek mümkün değildir. yok hükmündedir. zira anayasa’nın 9. maddesi yasama meclislerine böyle bir yetkiyi kullanamayacaklarını beyan etmiş ve bu anayasa hükmünün değiştirilmeyeceğini, yani daima yürürlükte kalacağım kabul etmiştir.

bu durumda anayasa’nın 4. maddesinin son fıkrasının son cümlesi hükmü ile yasama meclisleri kendilerine tanınmayan bir yetkiyi kullanmaktan men edilmişlerdir. buna rağmen yasama meclislerince bu yetkinin kullanması onun vücut bulmamış, yok hükmünde olduğu sonucunu doğurur.

bu misallerde olduğu gibi anayasa’nın 64/1. maddesi hükmü ile ölüm cezalarının yerine getirilmesi hususunda yasama meclisine karar şeklinde kullanabileceği açıklanan yetkinin kanun şeklinde kullanılmış olması da aynı sonuca tabi olur. bunun kanun niteliği vücut bulmaz. anayasal niteliği olan karar niteliğinde olduğunun kabulünü zorunlu kılar.

kurada üzerinde durulması gereken bir husus da şudur: anayasa hükmünce karar şeklinde kullanılması gereken bu yetkinin kanun şeklinde kullanılmış olması halinde, madem ki kanun yapma merasimlerine göre yapılmış ve ilân edilmiştir. bu kanunun anayasa mahkemesince iptali suretiyle, bu aykırılık giderilmiş olur şeklindeki görüş tarzı da yukarıdan beri açıklanan anayasal ilkelere aykırı düştüğü gibi böyle bir görüş tarzı o konuda yetkisi bulunmadığı açık olan bir organın bu tasarrufuna muayyen bir süre için muteber bir tasarruf olma niteliğini kazandırır ki böyle bir sonuç anayasa’ca asla kabul edilmiş değildir. şöyle ki: anayasa’nın 152. maddesi hükmüne göre, anayasa mahkemesince iptal edilen kanun hükümleri, resmî gazete’de yayınlandığı veya anayasa mahkemesince kararlaştırılan tarihte yürürlükten kalkar ve anayasa mahkemesi kararları geriye, yürümez. bu prensiplerin sonucu, bir kanun hükmünün iptal edilinceye kadar yürürlükte ve muteber bir kanun hükmü olmasını gerektirir.
işte anayasa’nın yasama meclislerine karar şeklinde kullanacağını bildirdiği bir yetkiyi yasama meclislerinin yalnız kanun yapma prosedürüne uymak zorunda olduğundan dolayı bu tasarrufunu kanun telakki etmek, buna iptal edilinceye kadar yürürlükte ve muteber bir kanun niteliği tanıyıp buna dayanarak fertlere hak tanımak veya mükellefiyetler yüklemek, anayasa’nın yukarıda belirtilen esaslarına uymaz.

anayasa mahkemesince iptali suretiyle anayasa’ya aykırılığın giderilmesi her şeyden önce, anayasa’nın kanun yapma yetkisini tanıdığı konularda bu kanununun anayasa’nın diğer bir hükmüne aykırı olarak düzenlenmiş bulunması halinde düşünülmek gerekir. yoksa anayasa’nın açıkça kanun yapma yetkisi tanımadığı bir konuda yasama meclisinin kanun yapma yetkisini kullanması halinde buna muteber bir kanun niteliği tanımaya olanak yoktur.

özetlemek gerekirse, yukarıdan beri açıklanan anayasa prensiplerinin sonucu, ölüm cezalarının yerine getirilmesi hakkında yasama meclisinin tasarrufu, karar niteliğinde olup, anayasa’ya uygunluk denetimine tabi değildir. anayasa’nın 147. maddesinde ve buna göre hazırlanan anayasa mahkemesinin kuruluşu hakkındaki 44 sayılı kanunun 20. maddesinde anayasa mahkemesine t. b. m. meclisinin karar niteliğindeki tasarruflarının anayasa’ya uygunluğunu denetleme yetkisi tanınmamış olduğundan davaya bakmak anayasa mahkemesinin görevine dâhil değildir. bu nedenlerle ilk inceleme devresinde verilen, davanın görülmesinin anayasa mahkemesinin görevi içinde bulunduğuna ilişkin karara karşıyım.

üye şahap arıç

sayın şahap arıç’ın karşıoy yazısına katılıyorum.

üye halit zarbun

karşıoy yazısı

yürürlükteki anayasa’mızın, türkiye büyük millet meclisinin görev ve yetkilerini genel olarak belirten 64. maddesinde yer alan “……….. mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermek” yetkisinin ceza ve cezanın yerine getirilmesi hukuku alanlarındaki niteliğini saptamak, varılacak sonuç üzerine doğrudan doğruya etkili olacaktır.

türk ceza kanununun 6123 sayılı kanunla değişik 12. maddesinin üçüncü fıkrasında (……idam cezası hükmolunan kimse hakkında mahkûmiyet ilâmı temyiz mahkemesince tasdik ve türkiye büyük millet meclisince tasvip edildikten sonra …… infaz olunur.) denilmiştir. 9/7/-1961 günlü ve 334 sayılı türkiye cumhuriyeti anayasa’sından önce yürürlükte bulunan 1924 anayasa’sının, türkiye büyük millet meclisinin görev ve yetkilerini genel olarak gösteren 26. maddesinde “……. mahkemelerden sadır olup katiyet kesp etmiş olan idam hükümlerinin infazı” biçiminde yer alan hükme dayanılarak düzenlenmiş olup, yeni anayasa hükümleri karşısında gözden geçirilmemiş bulunan türk ceza kanunun 12. maddesindeki bu hükme göre, idam cezası hükmolunan kimse hakkındaki mahkûmiyet ilâmı yargıtay’ca tasdik ve türkiye büyük millet meclisince tasvip edildikten, yani kesinleşen ölüm cezasının yerine getirilmesine bir kanun konusu yapılmak yolu ile karar verildikten sonra yerine getirilebilir.

bu hükümlerin karşılaştırılması sonunda görülmektedir ki, yeni anayasa’mız, kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilebilmesi için, bunun bir kararla tasvibini yeter saymamış, yerine getirme kararının bir kanun konusu yapılması esasını öngörmüştür. nitekim, anayasa’nın 64. maddesinin gerekçesinde “yasama organı maddede sözü geçen diğer yetkilerini de kanunlar yapılmak yoluyle kullanacaktır. gerçekten tasan, her iki meclisin bu müşterek yetkilerine ayrı ayrı nasıl iştirak edeceklerini (kanunların yapılması) başlığı altında düzenlenmiş bulunmaktadır. bu bakımdan, meselâ eski anayasa rejimimizde meclis karan ile yapılan ölüm cezalarının yerine getirilmesi yeni rejimde bir kanun konusu haline getirilmektedir.” denmiş olması, yukarıdaki açıklamayı doğrulamaktadır. hatta, temsilciler meclisinde yapılan ikinci görüşme sırasında komisyon sözcüsü, “……. burada karar vermek tabirinin kullanılmasından maksat 64. maddenin başında kanun koyma halinde olduğu gibi maddî manada bir kanun olmaması sebebiyledir. aslında genel ve özel af ilânına, kesinleşen ölüm cezalarının infazına bir kanun yolu ile karar verilecektir. bugün, hukukumuzda şu değişiklik olmaktadır. bundan evvel idamların infazı bir kararla oluyordu. şimdi iki meclis olduğuna göre, bu idam infazı bir kanun şeklinde meclislerde müzakere edilip çıkacaktır. yine ayniyle bunun gibi özel af ilânı da böyle olacaktır. yani, 64. maddede bahsedilen yetkilerin ve faaliyetlerin hepsi şekli manada her iki mecliste de burada bahsi geçen kanunların müzakeresi usulüne göre yapılacaktır. ilerde, yanlış anlamaları önlemek için huzurunuzda bir defa daha arzetmeyi faydalı buldum.” biçiminde yaptığı konuşma ile konuyu daha geniş ölçüde açıklığa kavuşturmuş bulunmaktadır. bu durum karşısında, türk ceza kanununun ölüm cezasına ilişkin 12. maddesinin konumuzu ilgilendiren üçüncü fıkrasının anayasa’nın 64. maddesi hükmü doğrultusunda anlaşılması gerektiğinden, buradaki tasvip işleminin, artık bir kanunla yapılması zorunluğu ortaya çıkmakta ve bu bakımdan, olayımızda bu işin biçimsel bir kanun konusu yapılmış bulunması anayasa hükümlerine tüm uygun düşmektedir.

gerek anayasamız’da gerekse diğer yasalarda, türkiye büyük millet meclisince bir kanun konusu yapılmak yolu ile alınan, kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesi kararlarının hukukî niteliğini belli eden bir tanımlamaya ve açıklamaya taşlanmamasına karşılık, öğretide bu kararlar, ölüm cezalarının yerine getirilmesi bakımından bir (yerine getirme koşulu) veya (yerine getirme için tamamlayıcı bir koşul) olarak nitelendirilmektedir.

eski anayasa’mızın 26. maddesinde türkiye büyük millet meclisinin yetki ve görevleri sayılırken, bunlar arasında cezaların hafifletilmesi ve değiştirilmesi de gösterilmiş ise de, türkiye büyük millet meclisinin esasen özel af yetkisi de bulunduğundan, yeni anayasa’mızın 64. maddesinde hafifletmeden ve değiştirmeden ayrıca söz etmeye gerek görmemiş bulunduğu, bu maddenin gerekçesinden anlaşılmaktadır.

ölüm cezalarının, yerine getirilmesinden önce, türkiye büyük millet meclisinin incelenmesinden geçirilmesindeki esas amacın, yukarıda ki açıklama karşısında, gerekli gördüğünde sahip olduğu özel af hakkını kullanması ve bu arada bu cezanın değiştirilmesi veya hafifletilmesi olanağının araştırılmasını ve böylece kişinin anayasa’ca tanınan ve ortadan kaldırılması halinde ise bir daha geri getirilmesi artık olanaksız hale girecek olan en önemli temel haklarından bulunan yaşama hakkı için bir ek güvence sağlamak olduğu meydana çıkmaktadır. çünkü, anayasamızın 7. maddesi ile 132. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, kesinleşen mahkeme kararlarının yerine getirilmeleri asıl olduğundan, ölüm cezalan hakkında böyle ayrık bir koşulun da konulması, başka bir biçimde yorumlanamaz.

diğer yönden ölüm cezasının yerine getirilmesine ilişkin kararlar türkiye büyük millet meclisince biçimsel bir kanuna konu yapılmak yolu ile alınmakta bulunduğuna ve bu davanın konusu olayda dahi bu yolda hareket edildiğine göre yapılan iptal talebi üzerine anayasa mahkemesince kendisine gelen işin esasının incelenmesine karar verilmiş bulunması karşısında, söz konusu ölüm cezalarının yerine getirilme olanağı şimdilik ortadan kalkmış oluyor demektir. çünkü, gerek anayasa’nın 64. maddesinde ve gerek türk ceza kanununun 12. maddesinin üçüncü fıkrasında, öngörülen, yerine getirme kararından ibaret (yerine getirme koşulu) nün gerçekleşip gerçekleşmeyeceği kuşkulu bir duruma girmiştir. türkiye büyük millet meclisince alman yerine getirme kararını kapsayan kanun anayasa mahkemesince iptal edilebilir veya iptal istemi red olunabilir. sonuç red çıktığı takdirde sakıncalı bir sorun doğamaz. fakat, kanun iptal edildiği takdirde, o zamana kadar yerine getirilmemiş olan ölüm cezasının, artık yerine getirme koşulu ortadan kalkmış olacağından, yeni bir karar alınıncaya kadar yerine getirilmesine hukuken olanak düşünülemez. bir an için cezanın iptal kararından önce yerine getirilmiş olduğunu varsayarsak, yasama organının tekrar ne yolda karar bacağı önceden kestirilemeyeceğinden, ortaya, geriye getirilmesi kabil olmayan bir sonuç çıkabilir. böyle bir sonuç ise anayasamızın ruhu ve kişinin hakları konusunda koyduğu ilkelerle olduğu gibi, ayrıca tanıdığı insan hakları ve hukukun üstünlüğü ilkeleriyle de bağdaşamaz.

gerçekten anayasamız 2. maddesinde, cumhuriyetimizin niteliklerini (insan haklarına ve başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, millî demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti) diye tanımlamış bulunmaktadır. burada sözü geçen anayasamızın başlangıç bölümünün beşinci fıkrasında, anayasamızın, “insan hak ve hürriyetlerini, millî dayanışmayı, sosyal adaleti, ferdin ve toplumun huzur ve refahını gerçekleştirmeyi ve teminat altına almayı mümkün kılacak demokratik hukuk devletini bütün hukukî ve sosyal temelleri ile kurmak için” hazırlandığı belirtilmiştir.

var olan bir hukuk ve kanun yoluna başvurulmuş olması nedeni ile, kesinleşen bir ölüm cezasının yerine getirilmesini öngören kanunun uygulanmasının durdurulması, nitelikleri yukarıda gösterilen bir demokratik hukuk devletinin anayasasında kişinin temel hakları arasında yer alan yaşama hakkının olağan ve hatta zorunlu bir sonucu olmaktadır.

anayasamızda ise açılan iptal davaları üzerine, iptali istenen yasa hükmünün uygulanmasının durdurulmasına anayasa mahkemesince karar verilebileceğine ilişkin bir hüküm yer almamıştır. bu nedenledir ki, maddî anlamdaki, yani genel ve objektif kurallar koyan kanunlar hakkında böyle bir görev ve yetkinin varlığı söz konusu edilmiyeceği kuşkusuz olduğu gibi, biçimsel anlamdaki yasalar hakkında ise, anayasa mahkemesinin, kendisine açılan davada iptali istenen yasa kuralının uygulanmasını bazı özel ayrık hallerde durdurmaya karar verme görev ve yetkisinin var olduğunu kabul etmek gereklidir.

bu konuda öğretideki henüz tam bir doğrultu ye açıklık kazanmamış tartışmalara girmeden denilebilir ki, anayasamızda aynı konuda engelleyici veya yasaklayıcı bir hüküm de yer almamış olması nedeni ile. anayasamızın her zaman ve herşeyden önce göz önünde tutulması ve uyulması gereken demokratik hukuk devleti niteliğine ve koyduğu veya tanıdığı temel hukuk ilkelerine dayanılarak, ve anayasanın 151. maddesindeki itiraz yolu ile gelen işlerde davanın ve dolayısiyle uygulamanın durdurulması kuralı da gözönüne alınarak biçimsel yasaların konuları bakımından, yerine getirilmeleri halinde artık geriye dönüşü olmayan kişisel bir sonuç doğurmaları olasılığı varsa, bunların uygulanmalarının bir süre durdurulmasına karar verme görev ve yetkisinin, anayasa mahkemesinin görev ve yetkileri içinde esasen var olduğunu kabul zorunlu olmaktadır. kaldı ki, bir yasanın anayasaya aykırılığı nedeni ile iptal edilmesi gibi çok geniş bir yetkiyi anayasa mahkemesine tanıyan anayasamız’ın daha hafif sonuçlar doğuracak olan, iptali dava edilen yasa kuralının uygulanmasını, belli ve ayrık hallerde, bir süre için erteleme yetkisinin öncelik tanınmış olduğunun kabulü gerekmektedir. çünkü, az, aksini gerektiren bir hüküm ve neden olmadıkça, bütünleştirdiği çoğun içinde her zaman vardır.

anayasamızın özellikle sözü ile sustuğu ve fakat özü ile çözdüğü veya uygun bulduğu bu konudaki sorunu içtihat yolu ile de bir sonuca bağlamak, anayasa mahkemesinin görevleri arasındadır. yargısal uygulamaların tümünde, içtihatlarda birlik ve kararlılığın korunması temel olmakla beraber, diğer yönden içtihatların kalınlaşarak, toplum ve insan yaşantısının oluşum ve gelişiminin doğurduğu ihtiyaçları izlemesi gereken hukuk anlayış ve kurallarının dondurulmasına yol açmaması ve dolayısiyle hukukun, çağın gittikçe deşicin gelişen gerekçelerini yakından izliyerek çağdaş uygar memleketlerdeki ölçü ve yükseklikte oluşup ilerlemesini engelleyici bulunmaması ilkesi de vardır. o halde, yasalarda boşluk olan yerlerde, hukukun üstün kuralları, bütün tarihsel gelişim ve oluşum evre ve aşamalarda geçtiği üzere, mahkemelerin, vicdanî kanıları ile oluşacak olan içtihatlarında uygulama yeri bulmalıdır.

yeni anayasa düzenimizin kuralsız bıraktığı, bu alandaki boşluk içtihat yolu ile doldurulurken, anayasa mahkemesinin, anayasadan gelen anayasa’ya uygunluk denetiminden ibaret görevine engel olunmaması asıl bulunmaktadır. bu yazımızda açıklanan konu ve hallerde yürütmenin, yani uygulamanın bir süre için durdurulmasına karar verilmesi bir usul sorunudur. gerek anayasa ve gerekse anayasa mahkemesinin kuruluşu ve yargılama usulleri hakkındaki kanun, anayasa mahkemesinin anayasaya uygunluk denetiminde uygulanacak usuller yönünden tüm konuları kapsayıcı bir düzenleme getirmemiştir. yasa koyucu tarafından böyle bir yol seçilmesinin nedeni ise, 44 sayılı kanunun gerekçesinde de belirtildiği üzere, kurulan anayasa mahkemesinin niteliği itibariyle, karşılaşacağı usul sorunlarını genel ve temel esaslar sayesinde içtihat yolu ile kolaylıkla çözebileceğinin kabul edilmiş olmasıdır. (millet meclisi tutanak dergisi cilt: 4, sıra sayısı: 54, sayfa: 2.)

diğer yönden yukarıki gerekçe ve düşünce, 44 sayılı kanunla ilgili olarak, cumhuriyet senatosu anayasa ve adalet komisyonları ile bütçe komisyonundan müteşekkil karma komisyonunun hazırladığı 15/4/1962 günlü, 1/37-5 sayılı raporun 6. maddesinde aynen “anayasamız, anayasa mahkemesince uygulanacak usul bakımından münferit bazı esaslar koymakla yetinmiş ve diğer esasları kanuna bırakmıştır. bu sebeple tasarı metninde usul hükümlerine oldukça geniş bir yer verme ihtiyacı duyulmuş ve hüküm sevk olunmayan hususların da içtihada terk edilmesi uygun görülmüştür.” biçiminde tekrar edilmiş bulunmaktadır. (cumhuriyet senatosu tutanak dergisi cilt: 3 sıra sayısı: 51. sayfa: 2.)

demek ki, anayasa mahkemesi, yargısal bir görev veya işlem yapılırken, gerek anayasada. gerekse 44 sayılı kanunda yer alan usul hükümlerini, kamu düzenine ilişkin olmaları nedeniyle herşeyden önce ve kendiliğinden gözönünde tutmak zorunluğunda olduğu gibi, açıklık bulunmayan hallerde de, karşılaşacağı usul sorunlarını içtihat yoluyla çözmesi aynı nedenle zorunlu olmaktadır. yani, anayasa mahkemesi, boşluk olan hallerde karşılaşacağı her usul sorununu kesinkes çözerek bir sonuç doğuracak karara varmakla yükümlüdür.

“ceza ve infaz usulü hükümleri, anayasamızın 136. maddesi uyarınca, anayasanın ruhu ile temel ilkelerine ve buyurucu ve yasaklayıcı veyahut sınırlayıcı bir hükmüne aykırı olmamak kaydı ile genel veya usul yasalarında veya diğer yasalarda yer alabilir. ceza ve infaz usulü yasalarında veya diğer yasalarda infazın durdurulması konusu ile ilgili olarak yer alan hükümlere göre, yukarıda işaret edilen hukuki neden karşısında, ölüm cezasının yerine getirilmesinin anayasa mahkemesince iptal davasında verilecek kararın resmî gazete’de ilânına kadar durdurulmasına ilgili yerlerce karar verilmesi olanağı vardır. ancak, böyle bir olanağın varlığı, anayasa mahkemesinin bu konuda karar verme yetkisini ortadan kaldırmaz. çünkü, sözü geçen yerlerce, yerine getirmenin geriye bırakılmaması halinde, anayasa mahkemesinin yasaların anayasaya uygunluk denetimini yapması görev ve yetkisi, bu yasa hakkında önlenmiş demektir. anayasanın 8. maddesinin “kanunlar anayasaya aykırı olamaz. anayasa, hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır.” şeklindeki hükmü karşısında, anayasa hükümlerinin üstün tutulması zorunlu bulunmaktadır. o halde, yasaların anayasaya uygunlusunun denetimine ilişkin anayasa kurallarından doğan bir yetki ve görevin diğer yasa kurallarınca önlenmesi düşünülemez.

kaldı ki, anayasa mahkemesi de, iptal dâvalarında yargısal bir çalışma yanmaktadır. bu bakımdan her mahkeme gibi onun da yargı yetki ve görevinin kapsamı içinde gerekli tedbirleri alma yetkisi vardır. bu nedenle kendisine açılan bir dâvada iptali istenen biçimsel bir yasa hükmünün, iptal dâvasının sonuçlandırılmasından önce uygulanması, geriye getirilmesi olanaksız kişisel bir sonucun doğmasını gerektiriyorsa, böyle bir halde, durumun olduğu gibi korunması hukukça zorunlu olacağından, bir yargısal tedbir olarak uygulamanın durdurulmasına karar verilmesi gerektiğinin kabulü de zorunlu olmaktadır.

yargılama yerlerinin yargısal görev yaptıkları sırada, somut olaylara uygun ve ayrıca yerine getirilebilir bir hüküm kurulabilmek için zorunlu olan ve yargılamayı, olasılığı bulunan gelişmeler nedeniyle tehlikeye uğratmaktan koruyan bir çeşit yargılama araçlarına öğretide koruma tedbirleri denilmektedir. genel olarak, olayın, meydana geldiği zamandaki durumunu bir çok bakımlardan olduğu gibi yaşatmaya, yani, korumaya yarayan., (koruyucu) ve hüküm zamanındaki durumun dahi hukuksal değerini sürdürmeyi amaç güden (önleyici) diye iki bölümde toplanabilen bu tedbirlere, gerek kişi hakları, gerekse kamu düzen ve yaran yönlerinden zorunluluk görüldüğünden, bütün ileri ve uygar memleketlerde olduğu gibi memleketimiz usul yasa ve hükümlerinde de yer verilmiş bulunmaktadır.

yargılama usulleri yönünden sadece bir araç ve dolayısiyle geçici nitelikte olan bu tedbirler, gecikme ve değişmeleri önlemek ve ayrıca, gerek kişi hakları, gerekse kamu düzen ve yararı yönlerinden haklı görünmek gibi iki temelli koşulun gerçekleşmesi hallerinde uygulanmaktadırlar. yine bu tedbirler, dâvalarla yargısal işlemlerde taraf olan veya üçüncü kişiler için, geçici olmakla beraber, aleyhte veya leyhte görünebilirler. ancak, her iki halde dahi amaçları aynı bulunmaktadır.

anayasa mahkemesinin iptal dâvalarının görülmesi sırasında yaptığı görev bir yargılama çalışmasından ibaret bulunduğuna göre, sonunda yerine getirilebilir bir hüküm konulabilmesi, yani anayasaca verilmiş bulunan anayasaya uygunluk denetimi görevini yerine getirebilmesi için, dâva konusu yasa kuralı ile ilgili kişisel durumun olduğu gibi korunması zorunlu olabilir. konumuzda görüldüğü üzere, iptali istenilen yasa hükümlerinin iptal dâvasının sonuçlanmasından önce ilgili yerlerce uygulanması halinde, anayasa mahkemesince verilecek bir iptal kararının artık sonuç doğurması olanağı ortadan kalkmış olacağından, burada kişisel durumun olduğu biçimde korunması için, uygulamanın geçici bir süre durdurulması tedbirinin alınmasında haklı bir neden var demektir.

anayasa mahkemesinin böyle bir halde uygulamanın durdurulmasına karar vermesi, kendisi ile, ceza ve infaz usulü yasalarına göre bu konuda karar vermekle yetkili ve görevli yerler arasında bir yetki ve görev çatışması durumunu da yaratamaz. çünkü her iki tarafın yargısal çalışma alanları ayrıdır. ve böyle bir uygulama, hiç bir halde sakıncalı bir sonucun dogmasını gerektiremez. diğer yargı yerlerinin uygulamayı, anayasa mahkemesi kararma kadar geciktirmelerinin sakıncalı bir durum yaratmayacağı ortadadır. aslında, anayasa mahkemesince uygulamanın durdurulmasına karar verilmesi halinde, diğer yerlerce aksine karar verilmesi de söz konusu edilemez. çünkü. anayasa mahkemesinin yetki ve görevleri, üstün kural olan anayasa hükümlerinin hâkim kılınması için verilmiştir. o halde her biri bağlayıcı olan bu üstün hükümler, en önde gözönünde tutularak uygulaması gerekir.

yukarıki nedenlerle ilk inceleme sırasında verilen kararın, yürütmenin durdurulması isteminin reddine ilişkin 3. bendine karşıyız.

üye recai seçkin
üye kani vrana
üye şevket müftügil

karşıoy yazısı

1- ilk incelemede gündem sorunu

bu işe ilişkin ilk inceleme gündemi 25 mart 1972 günü, konuya ilişkin ilk inceleme raporu ile birlikte dağıtılmış, bu gündem çağrısında görüşmenin 27 mart 1972 pazartesi saat 10 da yapılacağı gösterilmiş ve bu tarihte de konunun ilk incelemesi yapılmıştır.

şu suretle gündemin dağıtıldığı gün ile ilk incelemenin yapıldığı gün arasında, dağıtım günü sayılmazsa, sadece bir tam işgünü kalmaktadır.

anayasa mahkemesi içtüzüğünün (müşterek hükümler) başlıklı yedinci bölümünde yer alan 33. maddesi (gündemler) e ilişkin olup aşağıdaki hükümleri taşımaktadır:

(madde 33- toplantıların gününü belli etmek ve gündemi düzenlemek başkanlığa aittir. gerektiğinde belli işlerin gündeme alınmasına mahkemece de karar verilebilir.

gündem, toplantı gününden en az on gün önce asıl ve yedek üyelere dağıtılır. acele hallerde bu süre, mahkemece kısaltılabilir………..)

görüldüğü gibi madde hükmü açık olup gündemin toplantı gününden en az on gün önce üyelere dağıtılması gerekmektedir. acele hallerde mahkeme karariyle bu süre kısaltılabilir.

bu dosyanın konusu bir iptal dâvasıdır. buna göre, anayasa mahkemesi kuruluşu ve yargılama usulü hakkındaki kanunun 26. maddesinin dördüncü fıkrası gereğince anayasa mahkemesi, dâva dilekçesinde eksiklik bulunup bulunmadığını, dilekçenin kayıt tarihinden itibaren on gün içinde inceleyerek eksik varsa tamamlanmasını ilgililere tebliğ etmek zorundadır.

şu duruma ve, ilk incelemelere ilişkin gündem sorununu da kapsayan, içtüzüğün 33. maddesi hükmüne göre on günlük gündem süresinin kısaltılmasını gerektiren acele bir hal karşısında bulunduğu görülmektedir.

bu nedenlerle mahkememizin 44 sayılı kanunun 26. maddesindeki müddeti saklı tutacak surette gündem süresini kısaltıcı bir karar alması gerekmektedir.

kaldıki iptal dâvasını açan, ayrıca yürütmenin durdurulmasına da karar verilmesini istemiştir. bu bakımdan ilk incelemenin acele yapılarak bu istem hakkında bir karar verilmesinin gerekmiş olması da içtüzüğünü, maddesindeki (acele hal) hükmünün uygulanması için, ayrıca, yeter bir neden teşkil etmektedir.

durum bundan ibaret iken içtüzüğün 33. maddesinin 44 sayılı kanunun 26. maddesine uymadığı yolunda bir yorum yapılarak söz konusu içtüzük maddesinin işlemiyeceği sonucunun çıkarılmasında isabet görmemekteyim.

bu nedenle kararın konuya ilişkin bölümüne karşıyım.

2- esasın incelenmesine ilişkin gündemin düzenlenmesi sorunu:

ilk incelemesi 27 mart 1972 günü yapılan bu işe ait esas inceleme raporu, 30 mart 1972 günü dağıtılmış ve aynı gün başkanlıkça dağıtılan bir (gündem) ile de (işin ivediliği nedeniyle içtüzükte belirtilen sürelerin kısaltılması yolu ile gündemin kurulca saptanmasına ilişkin görüşme) için mahkeme heyeti 31 mart 1972 cuma günü saat 14.30 daki toplantıya çağrılmıştır.

konu, üç kişi hakkında yetkili mahkemece verilmiş olan ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkin bir kanunun anayasa’ya aykırı olduğu öne sürülerek açılmış bir iptal davasıdır.

suçluların kimliği ve suçlarının mahiyeti ne olursa olsun, şayet öne sürüldüğü gibi anayasa’ya aykırılık mevcutsa söz konusu kanun iptal olunacağından ölüm cezaları da yerine getirilemiyecektir. kişi hayatı bakımından bu derece önemli ve işlenecek ufak bir yanlışlığın bile bir daha düzeltilmesi mümkün olmayan böyle bir işte (ivedilikten) söz etmek mümkün değildir.

aksine bu nitelikteki işlerde, kanun ve tüzüklerdeki müddetlerin sonuna kadar inceleme ve araştırmanın sürdürülmesi, hiç bir şekilde müddetlerin kısaltılmasına olanak veren hükümlerden yararlanmanın düşünülmemesi doğru olur.

bu nedenlerle esasın incelenmesine ilişkin sürelerin kısaltılması kararlarına karşıyım.

3- esas inceleme raporunun dağıtım müddeti sorunu:

anayasa mahkemesi içtüzüğünün esasın incelenmesine ilişkin 16. maddesinin birinci fıkrasının son cümlesinde raportörlerce hazırlanan esas inceleme raporlarının bir örneğinin gündemin dağıtılmasından en az on gün önce üyelere verileceği hükmü yer almaktadır.

tüzükte, bu müddeti kısaltma konusunda hiç bir makama yetki verilmemiştir.

yukarıda da belirtildiği gibi konuya ilişkin esas inceleme raporu 31 mart 1972 gününde dağıtıldığına göre, gündem süresinin kısaltılmasına ilişkin içtüzüğün 33. maddesi uygulanarak süreler kısaltılsa bile, raporların üyelerce gereği gibi incelenmesine imkân bırakmak için içtüzüğün 16. maddesi ile kabul edilmiş olan on günlük sürenin hiç bir şekilde kısaltılması söz konusu olamayacağından esas incelemenin 31 mart 1972 den on gün geçmedikçe, yani 11 nisan 1972 den önce yapılması mümkün değildir.

bu nedeni davanın esasının 6 nisan 1972 gününde incelenmiş olması da içtüzük hükümlerine aykırı bulunmaktadır.

4- yürütmenin durdurulmasına karar verme sorunu:

anayasa’nın 148. maddesinde anayasa mahkemesinin uygulayacağı yargılama usullerinden söz edilmektedir.

bu maddede: (anayasa mahkemesi, yüce divan sıfatiyle baktığı davalar dışındaki işleri, dosya üzerinde inceler. ancak gerekli gördüğü hallerde sözlü açıklamalarını dinlemek üzere ilgilileri çağırır.) şeklindeki iki usul hükmü dışında anayasa mahkemesinin yargılama usullerinin kanunla düzenleneceği kuralı konulmuş bulunmaktadır.

anayasa mahkemesinin kuruluşu ve yargılama usulleri hakkındaki 22/4/1962 günlü ve 44 sayılı kanunda, mahkemenin, yüce divan sıfatı ile görev yaparken yürürlükteki kanunlara göre (madde: 34). parti kapatma dâvalarına bakarken de ceza muhakemeleri usulü kanununa göre (madde: 32) yargılama yapacağı gösterilmiş, anayasa’ya uygunluk denetimine ilişkin iptal davalarında ve itiraz yoluna başvurmalarda uygulanacağı bir kısım, usul hükümleri de ayrıca düzenlenmiştir.

bunların dışında genel hükümlere göre öteki yargı organlarınca uygulanan usullere ve tedbirlere ilişkin hükümlere, örneğin yürütmenin dur durulmasına, anayasa mahkemesince de gerektiğinde başvurulabileceği hakkında kanunda açık bir gönderme yapılmadığı gibi bunu yasaklayıcı bir hüküm de konulmamıştır.

şu duruma göre konunun çözümü, anayasa mahkemesinin görevinin niteliğinin değerlendirilmesine ve anayasa’nın bu mahkemeyi kurmakla gözetmiş olduğu amacın tayinine bağlı kalmaktadır.

anayasa mahkemesi; yasaların anayasa’ya uygunluğunu denetleme, anayasa’ya aykırı yasaların yurttaşlara uygulanmasını önlemek suretiyle anayasa’nın üstünlüğü ilkesini yurt düzeyinde hâkim kılma ve kişilerin anayasanın tam himayesi altında bulundurulmalarını sağlama amacı ile kurulmuş olup bu görevlerin gereği gibi yerine getirilebilmesi için daima bu amaçların gözönünde bulundurulması ve bunlara ulaşmak için kendi kanununda düzenlenen usullerin veya öteki yargı usul kanunlarında mahkemelere verilmiş olan yetkilerin kullanılması zorunludur. diğer bir deyimle anayasa’nın üstünlüğünü sağlamak için başvurulmasında zorunluk gördüğü bütün usul kurallarını uygulaması, anayasa mahkemesinin görevlerinin tabiî bir sonucudur.

buna göre bir iptal davasına bakılırken veya bir mahkemece yapılan itiraz incelenirken anayasa’nın üstünlüğü prensibi zorunlu kılarsa, yani kanunun uygulanmasının durdurulmaması halinde geri dönülmesi mümkün olmayacak biçimde anayasa’ya aykırılık halinin meydana geleceği belli ise anayasa mahkemesi, kesin karara kadar yürütmeyi durdurma kararı verebilir, hatta böyle bir kararı vermekle yükümlüdür. zira bu yolda karar vermediği takdirde kişileri anayasa himayesinden yoksun bırakmış olur, buna da yetkili değildir. aksine bu himayeyi sağlamakla görevlidir.

esasen anayasamız’da bu fikrin, itiraz yoluna başvurma halinde kendiliğinden uygulama alanı bulduğu da görülmektedir:

gerçekten anayasa’nın 1488 sayılı kanunla değişen 151. maddesinde:

(bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanunun hükümlerini anayasa’ya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, anayasa mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır.) denilmektedir.

madde hükmü acıktır:

anayasaya aykırılık ihtimalinin ciddi bir görünüm alması halinde, açılmış olan dava geri bırakılmakta, yani o davanın tarafları hakkında söz konusu kanun hükmünün uygulanması, anayasa mahkemesince karar verilinceye kadar durdurulmaktadır.

madde hükmü anayasa’nın üstünlüğü prensibinin doğal sonucudur. bu suretle kişi, anayasa’ya aykırı bir kanunun uygulanmasından korunmakta ve anayasa’nın himayesi altına alınmaktadır.

itiraz yolu için anayasa’da öngörülen bu hükmün benzerine, iptal davaları bölümünde yer verilmemiş olması, genel olarak bu davaların konularının belli kişi veya kişiler olmayıp kanunlardan ibaret bulunması, yani genel ve objektif nitelikte olmasıdır. bu bakımdan sorunun bu görüntüsüne bakarak anayasa’ya ve anayasa mahkemesinin kurulmasına hâkim olan ve yukarıda açıklanan esas fikre iptal davaları alanında değer ve yer verilmemiş olduğu şeklinde bir sonuç çıkarmak doğru değildir.

bu dosyada olduğu gibi iptal davasının konusu da, belli kişi veya kişiler hakkında anayasa’nın üstünlüğü prensibinin ve anayasa himayesinin sağlanması olursa 151. maddeye kıyasla, kanunun o kişiler hakkında uygulanması, anayasa mahkemesince, kesin karar verilinceye kadar durdurulmalıdır.

bu yolda karar vermeğe anayasa mahkemesi bir bakıma da yükümlüdür. zira yürütmenin durdurulması kararı verilmediği müddetçe usulünce yürürlüğe girmiş bulunan bir kanunun – uygulanmasının her an mümkün olduğu öne sürülebilir. gerçi hakkında iptal davası açılmış olan bu nitelikteki bir kanunun dava sonuna kadar uygulanması gerekirse de şekli usul kurallarına dayanarak iptal davasının sonucu beklenilmeden kanunun uygulanması karşısında kalınılabilir.

bu dosyanın konusu olan kanun, üç kişi hakkındaki ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkin olduğuna ve kanun hükmü yerine getirildikten sonra kanunun anayasa’ya aykırı görülmesi halinde iptal edilmesi de zorunlu bulunduğuna göre, artık yaşamaya geri döndürülemiyecek durumda olacak bu kişiler, anayasa mahkemesinin tutumu sonucunda anayasa himayesinden yoksun kalmış olurlar ve anayasa’ya göre kesin ve herkesi bağlayıcı nitelikte olan anayasa mahkemesi kararı da uygulama olanağını yitirmiş bir belge olarak kalır.

bu nedenlerle davacının istemine uyularak anayasa mahkemesi kesin kararım verinceye kadar söz konusu 1576 sayılı kanunun uygulanmasının durdurulmasına karar verilmelidir.

kararın konuya ilişkin bölümüne bu düşünce ile karşıyım.

üye muhittin gürün

millî mesele hakkındaki görüşümüzü ortaya koyarken iki noktayı titizlikle gözden uzak tutmamak gerekir. birincisi, tahlilimizi yaparken ülkemizin özel iktisadî yapısını göz önüne almak, meseleyi ulusal değil sınıfsal temele dayandırmak ve hâkim çelişkiyi hiç bir zaman gözden kaçırmamak gerekir. ikinci olarak önümüzdeki devrimci adımın yararına olacak pratik çözüm yolları aramak ve ileride ortaya çıkacak detaylar üzerinde lüzumsuz gevezelikten kaçınmaktır.

kurtuluş savaşına, türkiye’nin sınırları içinde yaşayan bütün ulusların ilerici ve anti-emperyalist sınıf ve tabakaları aktif olarak katıldılar. bağımsızlık savaşının sonunda kurulan hükümette türk milliyetçileri hâkim durumda idi. bu nedenle türkiye’nin sınırları içinde yaşayan hiç bir ulusa demokratik hak ve özgürlükleri tanınmadı; tam tersine, bütün uluslar asimile edilmeye başlanarak türk ulusu imtiyazlı bir duruma getirilmeye çalışıldı.

broşürün daha önceki bölümlerinde anlatılan iktisadî gelişim tüm türkiye için geçerlidir. bu gelişimin neticesinde burjuvaların (türk, kürt, arap, vs.) işbirlikçi durumuna gelişini, toprak ağaları ve aracı sınıflarla ittifaka girerek bütün ilerici ve emekçi sınıflar üzerinde iktisadî sömürü ve baskı politikası uyguladıklarını anlattık. türkiye’deki asimilasyon politikasının neticesi olarak azınlıktaki uluslar üzerinde terör ve baskı, iktisadî baskının yanı sıra yer alır. türkiye’deki iktisadî ve sosyal gelişim, tüm emekçi sınıf ve tabakaların çıkarlarını birleştirmiştir. türkiye’nin bugünkü yarı-bağımlı iktisadî yapısı içinde bütün burjuvalar -hangi ulustan olursa olsunlar- işbirlikçi durumundadır, yani gayrı-millîdir. bir türk burjuvası nasıl ulusal çıkarlara ihanet etmişse, bir kürt veya arap burjuvası da işbirlikçi ilişkiler içine girmekle kendi ulusuna ihanet etmiştir. ağa, tefeci, bezirgân takımı ise kapitalizm öncesi üretim ilişkilerinin devamı için ulusal davranışlara karşıdır.

devrimci bir anlamı olan halk kavramı soyut anlamda bir terim olup, değişik şartlarda farklı anlamlarda kullanılır. günümüz şartlarında halk kavramı abd emperyalizminden zarar gören tüm sınıf ve tabakaları kapsamaktadır. anti-emperyalist mücadelede ittifak eden işçi sınıfı ve müttefikleri halk kavramı içinde yer alırlar, yani halk terimi bu dönemde devrimci sınıf ve tabakaların bir adıdır. bunun gereği olarak ezilen ve sömürülen tüm sınıf ve tabakalara –tüm uluslardan- türkiye halkı diyoruz. bugün türkiye’deki tüm emekçi sınıf ve tabakaların düşmanı emperyalizm ile ittifak halinde bulunan işbirlikçi burjuvalar, toprak ağaları ve aracı sınıflardır. emperyalizmin kovulması ve işbirlikçilerin tasfiyesi sonunda ortaya çıkacak demokratik halk idaresinde bütün ulusların demokratik hak ve özgürlüklerini sağlamaları mümkün olacaktır.

biz, sosyalizmin kuruluşu için verdiğimiz mücadele içinde, türk, kürt, arap v.s. uluslarından geniş halk kitlelerini güçlü bir örgüt içinde birleştirmeyi ve ortak düşmana karşı güçlü bir cephe kurmayı işçi sınıfı ideolojisinin ve türkiye devrimi stratejisinin gereği sayıyoruz. bunu gerçekleştirmeye çalışırken bütün ulusların eşitliğine ve “her ulusun kendi kaderini tayin etme hakkı”na titizlikle saygı gösterip her türlü imtiyaza karşı çıkıyoruz. türkiye’nin özel iktisadî ve sosyal yapısı içinde kürt emekçilerinin sınıfsal çıkarları da ancak türkiye halkının ortak mücadelesi ile sağlanır.

hiç şüphe yok ki türkiye’nin toprak bütünlüğü içindeki iktisadî hayatın bütünleştirilmesi emekçi sınıfların yararına olacaktır. türkiye’nin iktisadî yapısının gelişimi, coğrafî şartları, yeraltı ve yerüstü zenginlikleri bu bütünlüğü gerekli hale getirmiştir.

kapitalist gelişimin yavaş olduğu ve feodal ilişkilerin ağır bastığı doğu ve güneydoğu’da ayrılıkçı bir politika izlenmesi kürt burjuvazisinin kürt emekçileri üzerindeki hâkimiyetlerini devam ettirecektir ve bu politika kesin olarak emekçi sınıf ve tabakaların çıkarlarına aykırıdır. burjuvazinin yürüttüğü mücadelenin sonunda ortaya çıkacak devlette burjuva milliyetçiliği hâkim olacaktır. bu milliyetçilik ise diğer ulusların emekçileriyle kürt ulusunun emekçileri arasına kültürel ve iktisadî bir duvar örecektir. bu duvar, türkiye’de yaşayan bütün ulusların emekçilerinin çıkarlarına karşı olacaktır. yürütülen ayrılıkçı politika sonunda burjuva milliyetçiliğinin hâkim olması ve böyle ayrılıkçı bir politikanın başarı ihtimali çok az da olsa, bizim görevimiz, buna karşı mücadele etmektir. biz mücadelenin hiçbir döneminde işçi sınıfı savaşçısı olduğumuzu; genel olarak tüm dünya işçilerinin, özel olarak da türkiye proletaryasının sınıfsal çıkarlarını ön plana almamız gerektiğini hiçbir zaman unutmamalıyız.

daha önce de belirttiğimiz gibi, emperyalizm ve işbirlikçilere karşı verilen mücadelede bütün türkiye halkı’nın çıkarları ortaktır. bu nedenle mücadelenin güçlenmesi ve başarı şansının artması, bütün ulusların emekçi kitlelerinin güçlü bir örgüt içinde –işçi sınıfı ve halk ordusu- örgütlenmesiyle sağlanabilir. askerî zaferin kazanılıp, demokratik bir halk idaresinin kuruluşundan sonra, tali çelişkilerden olan uluslararası çelişkilere sıra gelecektir ve her ulus kendi özel meselelerine tüm emekçi sınıfların yararına işçi sınıfı ideolojisi ışığında bir çözüm yolu bulacaktır. ve türkiye’deki tüm emekçilerin çıkarlarına en uygun çözüm yolu da bölgesel özerklik olacaktır. bölgesel özerkliğin sınırlarını ve kapsamını ancak aynı sosyal ve iktisadî yaşantıya sahip olan halkların kendileri tayin eder. biz, bu özerklikte titizlikle türkiye’de uluslararası –sosyalist- kültürün ve iktisadî yapının korunmasına çalışmalıyız. çalışmalıyız, çünkü sosyalist, uluslararası kültür ve iktisadî ilişkiler bütün çalışan sınıf ve tabakaların çıkarınadır.

deniz gezmiş

yaşasın tam bağımsız türkiye!
yaşasın marksizm-leninizmin yüce ideolojisi!
yaşasın türk ve kürt halklarının kardeşliği!
yaşasın işçiler, köylüler!
kahrolsun emperyalizm!

yusuf aslan

ben ülkemin bağımsızlığı ve halkımın mutluluğu için şerefimle bir defa ölüyorum! sizler bizi asanlar şerefsizliğinizle her gün öleceksiniz! biz halkımızın hizmetindeyiz! sizler amerika’nın hizmetindesiniz!
yaşasın devrimciler!
kahrolsun faşizm!

hüseyin inan

ben şahsi hiçbir çıkar gözetmeden halkımın mutluluğu ve bağımsızlığı için savaştım! bu bayrağı bu ana kadar şerefle taşıdım! bundan sonra bu bayrağı türkiye halkına emanet ediyorum!
yaşasın işçiler, köylüler ve yaşasın devrimciler.
kahrolsun faşizm!”

burada bir başkasının yaptığı araştırmayı sunmayacağım, çünkü olayın büyük bir bölümünün tanığıyım. eksik kalanları da süreç içinde araştırdım. söyleyeceklerim, şimdiye kadar söylenenlerin ve sözde belgeselcilerin ortaya koyduklarıyla taban tabana zıttır. bu araştırmayı yapmış olmamın sebebi, öldürülenlerin içinde sadece ağabeyimin de bulunması değildir. yapılan katliamı açığa çıkartmayı, insanlığın önüne koymayı bir borç biliyorum.

kızıldere olayı, deniz gezmiş, yusuf aslan ve hüseyin inan’ın idam edilmesinin engellenmesi için yapıldığına indirgenemez. evet, doğrulardan biri budur ama tamamı değildir. thkp-c’nin kendi programı ve bu program doğrultusunda yapacağı açılımlar vardı.

25 kasım 1971 kartal maltepe firarlarından bir buçuk ay kadar önce, mahir çayan, ziya yılmaz, ulaş bardakçı, cihan alptekin ve ömer ayna’nın firar edeceğinden haberim vardı. çünkü ankara’daki arkadaşların adına ziya yılmaz’la soyadım tuttuğu için görüşebiliyordum. hapishane görüşmelerimin sonucunu, istanbul grubundaki arkadaşların sözcüsüne de anlatıyordum. eylem hazır olduğu zaman, yani tünelin kazılması bittiği zaman içerden çıkanların, hapishane dışından alınarak thkp-c örgüt evlerine götürülecekti. bu yapılmadı, çünkü istanbul’daki arkadaşlar buluşmayı gerçekleştiremedi. içeriden çıkanlar kendi güçleriyle, bir kısmı beşiktaş’taki barbaros parkı’nda sabahlamak suretiyle firar gerçekleştirilmiştir. örgüt içindeki ayrışmaya neden olan, bardağı taşıran olay bununla başladı.

tartışmalar yoğunlaşıp örgüt ikiye bölündükten sonra, polis baskınları da yoğunlaştı. levent ve kızılelma sokaklarına yapılan baskınlar, ulaş bardakçı’nın öldürülmesi, ziya yılmaz ve arkadaşlarının yaralı olarak yakalanmasına neden oldu. mahir çayan’ın ankara’ya geçişi ve örgütü toparlayıp yeni eylem hazırlıkları ankara’da da polis baskılarını arttırdı. bu durumda, mahir ve bir kısım arkadaşlarının ankara’da planladıkları yeni eylemler ortaya koymak yerine, zaten bir kısım arkadaşlarının fatsa ve ünye’de bulunması nedeniyle fatsa’ya geçmelerini gerektirdi.

mahir ve arkadaşlarının fatsa’ya geçişi duyulur duyulmaz baskın ve tutuklamalar yoğunlaştı, mahir ve arkadaşları örgüt eliyle ünye’ye aktarıldı.

firarlardan sonraki temel amaç, örgütü toparlamak ve devam ettirmek olduğu için, zaten daha baştan hedef olarak bilinen ünye radar üssü’ne eylem koyma hazırlıkları beraberinde geldi. benim tanık olduğum, örgütün beni fatsa’ya çağırması genel anlamda firarilerin saklanması, toparlanma gerçekleştikten sonra yeni eylemlerin yürürlüğe konacak olmasıydı. bu nedenle fatsa-ünye’den alın da, kastamonu’ya kadar birçok saklanacak yeni alanlar aradık, en son bulabildiğimiz ahmet atasoy’un, yüncü hasan vasıtasıyla adını öğrendiği kızıldere köyü oldu. kızıldere’ye ben, ahmet atasoy ve yüncü hasan birlikte gittik. köyün muhtarı olan emrullah aslan’la oturup, dört arkadaşın kendi evinde bir ya da bir buçuk ay kadar saklanması için anlaştık. bu dönem içinde yapılacak masraflar için, o zamanın parasıyla binbeşyüz lira ödedik. yaklaşık bir buçuk ay sonra, firari dört arkadaşı oradan alıp sivas istikametine götürecek, oradan da karadeniz’in dağlık bölgelerine çıkılacaktı. muhtar emrullah ile anlaşmamızda rehineler konusu hiç geçmedi. bu konuda bilgisi yoktu.

fatsa basıldı. ünye’nin de basılması kaçınılmaz görünüyordu. fatsa ve ünye köylerinde saklanacak yerler bilinen yerlerdi, yenisi bulunamamıştı. radar üssü’ne eylem koymak kaçınılmaz hale geldiği zaman, sadece gidilebilecek, benim ve ahmet’in üzerinde anlaştığı kızıldere köyü kalmıştı.

mahirler radar üssü’ne eylem koyduğunda, taleplerini içeren mektupları ki mektupların içeriğinin başında deniz gezmiş, yusuf aslan ve hüseyin inan’ın idamlarının durdurulması, tutuklu devrimcilerin serbest bırakılması, işkencelere son verilmesi konulmuş. eylem konmadan önce de deniz gezmiş ve arkadaşlarının kurtarılması planlanmıştı.

rehineler, radar üssü’ne ait bir araçla niksar üzerinden kızıldere’ye götürülürken, niksar-tokat yolunun kızıldere sapağında indirilmiş ve aracın tokat yönü istikametinde gitmesi öngörülmüş.

yeni kanıtlar

kızıldere ile ilişkin konferans vermedeki amacım şunlardır. bir, olay bir ihbar sonucu ortaya çıkmış değildir. iki, olayda teslim olmama direnci var, fakat karşılıklı bir çatışma yoktur. kızıldere olayı tek kelimeyle bir katliamdır. çünkü gerek mahkeme safhasında, gerekse mahkeme öncesi hükümet açıklamalarında ‘bir ihbar sonucu öğrenilmiş olan rehine kaçırma olayı ve çatışma sonucu ölümlerin gerçekleştiği’ ifade edilmişti. benimle, 1980’li yıllarında yapılan bir röportajda, bunun böyle olamayacağını söylemem, gerek mahkemede ifade verip ‘biz, rehineleri yarım saat önce öldürdük, ondan sonra bize asker ateş açtı‘ diyenleri ve diğer resmi ilgilileri öfkelendirdi. oysa hem eylem öncesi ertan saruhan’la ahmet atasoy’un bana ‘efraim elrom’u örgütümüzün kaçırıp öldürmesinin kamuoyunda tepki görmesi yüzünden, bir daha rehine öldürme yönüne gitmeyeceklerini’ ısrarla anlatmaları ve hem de olayın oluş biçimi, rehinelerin devrimci arkadaşlarımız tarafından öldürüldüğünü doğrulamıyor. devlet, kızıldere olayı’na bir çatışma süsü verip, katliam olayının üstünü örtmek istemiştir. oysa olayda çatışma yok, tek taraflı asker atışıyla katliam vardır.

olayın gerçeği şudur: rehinelerin kaçırıldığı ünye’deki amerikan radar üssü’ne ait aracın tokat yolunda bulunması, derhal araştırmaların da o bölgeye çekilmesine neden olmuştur. ardından benzini biten aracı tokat yoluna bırakıp, kızıldere’ye yönelen arkadaşların, yoldaki köylülerden yiyecek istemeleri, yüncü hasan’ın niksar’da yakalanması ve rehinelerin kızıldere köyünün ağıllarında bulunabileceğini söylemesi, muhtar emrullah aslan’ın almus’tan at yüküyle çokça yiyecek getirmesi rehinelerin adresini deşifre etmeye yetmiştir. burada ihbar olayı yoktur.

kızıldere’deki sığınılan ev bulunup asker tarafından çepeçevre sarıldıktan sonra, askerlerle thkp-c lideri mahir çayan arasında, karşılıklı tartışma başlamıştır. mahir binanın çatısında açtığı delikten çıplak sesle, askerin sözcüsü komutan da megafonla konuşmuşlardır. askerin ‘teslim ol!‘ çağırısına mahir ‘hayır teslim olmayız, isteklerimiz yerine getirildikten sonra konuşabiliriz‘ demiştir. bu pazarlık sabahtan akşama kadar sürmüştür.

olayın bundan sonrası, yeni edindiğim tanıklar ve belgelerle de ispat edeceğim biçimde cereyan etmiştir. bir kere, devrimcilerin ellerinde bulunan silahları -mahkeme zabıtlarında da var olan- bir sten, bir kısa namlulu tüfek, bir uzun şarjörlü tabanca ve iki sıradan tabancadan ibarettir. bunlar, karşılarındaki tam donanımlı birlikler hesaba katıldığında silah dahi sayılmazlar. tünel kazıp kaçmaları ise, ahırda bulunan bir kulaklı kazma, bir kürek, bir de sapı kırık çapa ile binlerce yılda bile mümkün olamaz. üstelik iki günlük yemek ile bir gün yetecek kadar suları kalmıştır.

subayların bulundukları harman yerinde, aralarındaki değerlendirme şudur. sığınılan evin çevresi boşaltılır, geniş bir tampon bölge yaratılır ve çepeçevre sarılmış haliyle beklenir. zaten, askerler açısından yapılması gerekli olan da budur. oysa olan bu değil. akşamüstü kızıldere köyü’nün yakınındaki tepeye, devrin içişleri bakanı ferit kubat helikopterle geliyor, komutan tuğgeneral vehbi parlar’la görüşüyor, almus’a geri dönüyor ve kısa süre sonra yeniden, helikopteriyle kızıldere’ye geliyor. işte, askerlerin de, komutanın da davranışları bu ikinci görüşmeden sonra değişiyor. o andan itibaren komutan, megafonla mahir çayan’a yarım saat süre tanıyarak ‘ya teslim olursunuz ya da ateş açtıracağım’ der.

ancak, bu yarım saatlik süre başlarken, o sırada damın ikinci bir yerinde görülmekte olan mahir çayan, köyün iç kısmından, uzun namlulu bir silahla başından tek kurşunla öldürülür. arkasından, yarım saatlik sürenin ilk onbeş dakikasında; önce, köyün yakınlarındaki bir mevziden aşırtma silahlarla ateş açılıyor, fakat her iki mermi de hedefine değil başka bir evin çatısına isabet ediyor. bu yüzden, roketatarlar yürürlüğe konuyor ve rehinelerin de içinde bulunduğu ev, ön cephedeki geniş kapı girişiyle yan pencerelerden yaylım ateşine tutuluyor. mahir’in tek kurşunla öldürülmesinden, askerin başlattığı yaylım ateşine kadar herhangi bir başka silah sesi duyulmamıştır. yani, rehineleri devrimcilerin öldürmüş olmaları mümkün değildir. yaylım ateşinin bitişinin hemen ardından, dört beş asker camlardan içeri el bombaları atıyor, sonrasında evin içinden, üstü çıplak bir şekilde saffet alp ‘ silahım yok beni öldürmeyin’ diyerek dışarıya yöneliyor, ama derhal askerler tarafından ateş edilerek öldürülüyor. bunun da sonrasında, dört sivil giyimli, ellerindeki tabancalarla içeri girip, içeride sağ ya da ölü herkesi tek tek kurşunluyorlar. örneğin, ağabeyim nihat yılmaz, sadece kafasına sıkılan tek kurşunla öldürülmüştür. hemen sonra, ‘içeridekiler öldürüldü, operasyon bitmiştir’ diye bir bağırtı duyuluyor ve çevredeki tüm operasyona katılanlar eve üşüşüyor. bu sırada komutan tuğgeneral, olayı başından sonuna kadar yanlarında izleyen traktör şoförüne ‘ölülerin niksar’a taşınması’ emrini veriyor. ancak, traktör şoförü görevi reddedince, köyden tedarik edilen kağnılarla köyün alt başına kadar taşınıyor. ve oradan da niksar’a götürülüyor.

ölülerin, vuruldukları yerlerde otopsisi yaptırılmamıştır. mahkemeye gelen niksar savcısının raporu, ‘rehinelerin diğerlerinden yarım saat önce öldürüldüğünü’ söylüyordu. oysa ne savcı kızıldere’ye çıkmıştır ne de o sırada niksar’da görevli olan iki doktorun hiçbirisi böyle bir rapor tutmuştur. ayrıca, bir yaylım ateşi sırasında ölen üç rehinenin yarım saat önce öldüklerinin tespitinin tıbben mümkün olmadığını da söyleyelim. bu ölen rehinelerin ingiliz sahipleri tarafından da sorgulanmış, ‘ölülerimizin, öldükleri yerde otopsilerinin yapılması gerekirdi’ demişlerdir. zaten, bizim yasalarımızda da geçerli olan yöntem budur.

yaylım ateşinden 24 saat kadar sonra samanlıkta yakalanan ertuğrul kürkçü, mahkemesindeki ifadesinde ve sonraki açıklamalarında ‘mahir vurulduğunda ben onun altında bir yerdeydim. kanı üstüme döküldü ve ben aşağı doğru kayarak samanlıkta saklandım’ diyor. ayrıca ‘bize askerin ateş açmasından yarım saat önce, biz rehineleri öldürdük, sonra da askerler bizimkileri öldürmüşler‘ demektedir. oysa kendisinin bu esnada bulunduğu yer, evin arkasında; elinde stenle nöbette olduğu ve yine oradan evle geçiş bağlantısı olmayan samanlığa geçtiği biliniyor. kısaca, ertuğrul, mahir’in vurulduğu yer olan çatıda değildi. mahir’in kanının üstüne akması da mümkün değildir. benim burada açığa çıkartmak istediğim şey çok açıktır. devlet bir katliam yapmıştır ve onu uyduruk belge ve yanlış tanıklarla 34 yıldır örtmeye çalışmaktadır. sanki çatışma olmuş da, karşılıklı ölümler yaşanmış gibi. güya, arkadaşlarımız rehineleri öldürmüş, askeri birlikler de devrimcileri öldürmek zorunda kalmış. böyle ucuzluk yok!

katliamı, ülke içinde ve dışında, her yerde, hukuk yolundan kovalayacağız.

yer: türk eğitim birliği (teb), 2 newington green road, london n1 4rx.
tarih: 7 ocak 2007 pazar, saat 13.30 – 15.00 arası.
(12.00- 13.15 arası geleneksel teb kahvaltısı ve a. n. yılmaz kahvaltıya katılacak.)
teb tel: 020 72268647 ya da muharremaslan@hotmail.com

araştırmacı gazeteci, yazar abdullah nihat yılmaz’ın ‘kızıldere olayı’ araştırması konulu konferansında muharrem aslan tarafından tutulan notlar.
londra, 07 ocak 2007

on’lar, kızıldere’nin kan çiçekleri, devrimci mücadelenin yiğit önderleri…

thko militanları cihan alptekin ve ömer ayna, thkp-c militanları mahir çayan, sabahattin kurt, nihat yılmaz, saffet alp, sinan kazım özüdoğru, ertan saruhan, hüdai arıkan ve ahmet atasoy…

on’lar, devrimci düşünceleriyle yüreğimizde, bilincimizde ve vicdanımızda yaşadı, yaşıyorlar. halklarımızın kurtuluş mücadelesinde devrim ve sosyalizm şiarını kanlarıyla yazdılar. eylem insanı olmayla önder olmanın bir ve aynı şey olduğunu öğrettiler bize. devrimci dayanışmaya duyduğumuz büyük özlemin kızıldere’den parlayan yıldızıydılar. devrimci kuşakların yaşamlarına bir fırtına gibi girdiler. yüreklerden meydanlara, sokaklara akan, sosyalizme koşan bir tufan oldular.

30 mart 1972’de, 12 mart faşizminin yaptığı kızıldere katliamı’nın üzerinden 37 yıl geçti. 12 martlardan 12 eylüllere uzanan askeri faşist darbelerle hesaplaşma ve darbecilerin işledikleri suçlar için halka hesap vermesini sağlama mücadelesinin bir parçası olarak, kızıldere katliamını bir kez daha lanetleyeceğiz. gerçekleştireceğimiz etkinliklerde örgütünüzü temsilen mümkün olan en geniş katılımla yer almanızı arzuluyor, saygılar sunuyoruz.

basın açıklaması:
28 mart 2009 cumartesi günü, saat: 12.00
yüksel cad. insan hakları anıtı önü

mezarlık anması:
30 mart 2008 pazartesi günü, saat: 12.30
karşıyaka mezarlığı, 2 no’lu kapı

salon etkinliği:
30 mart 2009 pazartesi günü, saat: 16.00 – 19.00,
tmmob / imo, teoman öztürk salonu, necatibey cad. no:57, kızılay

yılmaz demiral’in sunumuyla;

-sinevizyon gösterisi (kızıldere direnişiyle ilgili yeni bir çalışma)

-forum: bülent vargel’in moderatörlüğünde ‘kızıldere direnişi’nin önemi’

-konser: grup günyüzü – grup yeniden

68′liler dayanışma derneği * devrimci 78′liler federasyonu

türkiye faşizmi

12 mart muhtırasıyla gericilerin pratik uygulamasına giriştikleri uzun dönemli faşist politika, devrimci güçler ve halk kitleleri üzerindeki baskı ve terör metotlarını devam ettirmektedir.

konunun detaylarına girmeden faşist politikanın sebep-sonuç ikilisini içine alan amacı üzerinde duracağız.

yurdumuzda 1961 anayasasının tanıdığı şeklî demokratik ortam, tüm ilerici sınıf ve tabakaların demokratik mücadelelerini devam ettirecek legal ortam sağlamıştır. yine 1961 anayasasının garantisi altında bulunan özerk kurumlar ve sendikal haklar, bilhassa gençlik, aydın ve işçi kesiminden politik mücadeleye ve halk savaşına dönük örgütlenmelere sebep oldu. sınıf mücadelesinin yoğunlaşması ve politik planda devrimci cephenin oluşması, gerici sınıfların sömürülerine belli oranda engel oluyordu. devrimci cephe halk kitlelerine doğru yayılma gösterirken, gerici cephe içinde ekonomik ve politik parçalanma her gün biraz daha su yüzüne çıkıyordu. demirel iktidarının içine düştüğü ekonomik ve politik kriz her gün biraz daha büyüyor ve bu durum devrimci cephenin güçlenmesini sağlıyordu. gerici güçler arasında ve devlet mekanizmasında otorite zayıfladı ve mevcut hiyerarşik yapı pratikte işlemez oldu. devlet yapısının temel organları olan yasama, yürütme ve yargı organları arasındaki ahenk ve sistemli işleme özelliği bozularak devlet, halk kitleleri üzerindeki baskı fonksiyonunu gereği şekilde uygulayamaz hale geldi. gerici sınıfların temsilcisi olan partilerin acil bir mesele durumundaki ekonomik ve politik krize, iktidarı yıpratmadan öte bir çözüm getirememesi tüm gerici sınıfların temsilcisi partilerin yıpranmalarına yaradı. o şartlar altında ise devrimci cephenin gücü, devrime gidecek düzeyde olmadığı için radikal güçlerin varlığı iktidar alternatifi olarak ortaya çıkıyordu.

şeklî demokrasi ortamında gerici partilerin iktidar olma fonksiyonlarını yitirmeleri ve gelişen sınıf mücadelesi doğal olarak devletin en önemli baskı aracı olan ordunun ön plana çıkmasını sağladı. o günün türkiye’sinde bir formül olarak emperyalizmin ortaya attığı 12 mart muhtırası, uzun yıllar boyunca uygulanmasına girişilecek olan faşizmin kalk borusu idi. devrimci cephe, eski ortamın verdiği alışkanlık, mücadelenin düzeyi ve radikal güçlerin yaygın propagandalarından dolayı ilk günler şaşkınlık içinde doğru tavır takınmadı ve zaten bu politikanın sorumluları da ilk günler devrimci cepheye karşı renklerini belli etmeyecek bir tavır takındılar. şehir küçük burjuvazisi ve onun örgütleri, 27 mayıs alışkanlığı ile muhtırayı çok olumlu karşıladılar.

genel durumu kısaca özetlersek, o şartlarda halk savaşımızın ciddî hazırlığı içinde olan kadrolar dışındaki devrimci güçler, suratı gizli olan faşizm ile devrimci güç birliği hesapları içine girdiler. fakat devrimci cephe içindeki bu hatalı tutum kısa zamanda yok oldu, çünkü muhtıradan birkaç gün sonra uygulanan politika yarının kanlı faşizmini sergilemeye başladı.

12 mart muhtırası ile kalk borusu çalan ve her türlü baskı ve terör metotlarıyla devam eden faşist politikanın kısa ve uzun dönemde belirgin özellikleri şunlardır:

1. milli cephe içinde bulunan sınıf ve tabakaların ekonomik ve politik örgütlerini yok etmek -devrimci güçleri ne pahasına olursa olsun susturmak- ve bunlara yaşama imkânı tanıyan kurum ve yasaları değiştirmek.

2. ekonomik ve politik krizin önüne geçmek.

3. gerici güçler arasında birlik sağlamak.

karşı karşıya bulunduğumuz faşist uygulama bu özelliklerini somut olarak göstermektedir. fakat meselelerin detaylarına inerek incelenmesinde mücadelemizin geleceği açısından gerek vardır.

bu özellikleri sırası ile inceleyelim:

1. devrimci güçleri yok etme politikası

12 mart muhtırasından sonra gelen faşist iktidar sınıf mücadelesini zorla bastırmak konusunda önemli iki sorunla karşı karşıya idi:

a) ilerici sınıf ve tabakaların ekonomik ve politik örgütleri ve devrimci cephe

b) bu örgütlerin -ekonomik, politik- birçoğuna legal ortam tanıyan anayasa ve onun teminatı altındaki kurumlar.

yukarıda anlattığımız ikili yapı yılların verdiği ortamdan dolayı belirli ölçüde iç içe girmişti. bu yüzden, anayasa ve onun teminatı altındaki kurumlara el atmadan devrimci cepheye sağlam darbeler vurmak mümkün değildi. faşist iktidar önce sıkıyönetim ilân ederek pratikte önüne çıkacak engelleri yok edecek ve çalışmasını kolaylaştıracak ortamı sağladı. peşinden bir taraftan devrimci güçleri toplarken ve legal çalışma ortamını yok ederken, diğer taraftan da onun paralelinde başta anayasa değişikliği olmak üzere özerk kurumları değiştirmeye ve halk kitleleri üzerinde terör estirmeye başladı.

anayasa değişikliği ile ortaya çıkan yeni anayasa’nın ve uygulanan faşist politikanın demokrasi diye lanse ettiği legalitenin özelliği şudur: politik mücadeleye emperyalizmle ittifak halindeki gerici sınıf ve tabakaların partileri dışında hiçbir güç katılmayacaktır. ezilen sınıf ve tabakaların sendikal hakları, şehir küçük burjuvazisi için kaldırılıyor; işçi sınıfı için kısıtlanarak sarı sendikacılık hâkim kılınıyor. halkımızın diğer büyük bir çoğunluğu olan köylülerin ise hiçbir demokratik hakları [hakkı] kalmıyor.

legal örgütler -tip; “şimdi de tbp kapatılmak isteniyor”-, sendikal örgütler -tös, per-sen, “şimdi de disk kapatılmak isteniyor”- kapatıldı. gençliğin kitlevi örgütü olan tdgf ve bu örgütün paralelinde şehir, kasaba ve köylerde kurulan diğer örgütler, ddko kapatıldı. bu örgütler, içinde barındırdıkları devrimci potansiyelle politik ağırlığı olan ve politik bilinçlenmenin en yaygın ve yoğun olduğu örgütlerdir. bunlardan başka daha birçok örgüt saymak mümkündür. kapatılan örgütler dışında kalanları ise baskı altına alınarak demokrasi adına ibret-i alem için muhafaza ediliyorlar.

kapatılan örgütlerin sağlam kadroları zindanlara dolduruldular; kalanlar ise faşist yöntemlerle ekonomik ve politik abluka altına alınarak pasifize etme metotları uygulanmaya başlandı.

faşist iktidar kendisini şirin göstermek için bir anarşisttir tutturdu ve sanki sıkıyönetim kalkınca eski ortam kısmen geri gelecekmiş havası verilmeye çalışıldı. tek kelime ile şunu diyebiliriz: sıkıyönetim kalkacak, faşist politika devam edecektir. anayasa değişikliği, peşpeşe çıkan faşist baskı kanunları, uzun dönemli planların girişimidir. sıkıyönetimin kalkması, faşist uygulamayı etkilemeyecek şeklî değişikliktir. düşmanın içinde bulunduğu kuşku, henüz oturma döneminde olan faşizmin, sıkıyönetim kalktığı zaman yaratacağı boşluklar sorunudur. ve bunu da çıkarttığı baskı kanunlarıyla sağlama çabasındadır.

başta 1961 anayasasını değiştirerek yıllardır amaç edindikleri önemli bir meseleyi hallettiler. anayasanın teminatı altındaki özerk kurumların -üniversiteler, trt v.s.- yapısı değiştirildi. devlet organlarındaki devrimciler uzaklaştırıldı ve önemli kurumlar militarize edilerek devrimcilerin buralara sızma imkânları büyük oranda kısıtlandı.

reform adı altında gerçekleştirmeye çalıştığı adalet reformu ve idarî reform, mevcut yapının pratikte işlemez olmuş boşluklarını kapatmak[ta], gerici güçler ve kurumlar arası koordinasyonu kuvvetlendirmek[te]tir.

devrimcileri yargılamak için getirilen kanunlar, yıldırım kararların çıkacağı ve yakala-yargıla-as işleminin bir kaç günde gerçekleşebileceği ortamı sağlamaktadır.

işçi sınıfının sendikal hakları geniş ölçüde kısıtlanacaktır. şimdiye kadar bu işlemin ele alınmaması, bu ortamda işçi sınıfını da karşısına almak niyetinde olmadığı içindir. fakat işçi sınıfının demokratik haklarına çok yakın bir zamanda el atılacaktır. faşizmin işçi sınıfına vuracağı darbe, daha çok sarı sendikacılığı hâkim kılarak devrimci sendikaları yok etmektir. böylece uzun dönem[de] işçi sınıfının mevcut demokratik hakları pratikte işlemez olacaktır.

1972 yılı, işçi sınıfının toplu sözleşmelerinin tekrarlanacağı yıldır. bunlar için en önemli sebep, gerici sınıfların iç pazarda sistemli olarak sömüreceği sınıfın işçi sınıfı olmasıdır. ortak pazar’a katılmak için geçiş döneminde bulunan türkiye, iç pazarı sömürme ve gericilerin önündeki engellerin kaldırılması meselesini daha çok dikkatle uygulamak ve devam ettirmek kararındadır.

2. ekonomik ve politik krizin önüne geçmek

birinci kısımda anlattığımız “devrimci güçleri yok etmek” ve üçüncü kısımda anlatacağımız ”gerici güçler arasında birlik sağlamak” sorunları faşizmin politikası içinde birbirini tamamlayan meselelerdir.

erim iktidarının reform sloganlarıyla ap iktidarının yerini alması, iktidar değişikliği ve sahte reform sloganı olarak, halk kitlelerini geçici bir dönem aldatmış ve politik krizin kalkmasına kısmen yardım etmiştir. fakat kısa zamanda faşist iktidarın maskesi düşmüştür. halk kitleleri biraz geç de olsa iktidar değişikliğinin ne olduğunu öğrendi. ama artık bunun pek önemi kalmamıştı[r], çünkü erim iktidarı faşist politikasıyla tüm devrimcileri susturmuş, halk kitlelerini baskı altına almış ve gerici partilerin ortak koalisyonu içinde yapısını sürdürmüştür. kısmen de olsa sınıflar dengesi söz konusu olmadığı için politik kriz, faşist uygulamalarla önemini yitirmiştir.

ekonomik krizin önüne geçmek ve ekonominin istikrarlılığını sağlamak için ağır vergi ve zamlar getirilmiştir. zam ve vergilerle kısa zamanda devlet bütçesi tanzim edilmiş ve gericilerin iç pazarı sömürmeleri için gerekli ortam hazırlanmıştır. faşist iktidar ekonomiyi sıhhate kavuşturacak, hem kamu sektöründe hem de özel sektörde sömürüyü arttıracak, vergilerle ve zamlarla bütçe açıklarını kapatacak gerekli tedbirleri almaktadır. işbirlikçi burjuvazinin yeni yatırım hamlelerini gerçekleştirmesi için her türlü imkân sağlanmaktadır. bu politikanın en ağır darbesini işçi sınıfı yiyecektir, çünkü gerici sınıflar için en iyi sömürü [kaynağı] işçi sınıfının emeğidir. diğer taraftan ekonomik kriz, vergi, zam ve hayat pahalılığından da en çok işçi sınıfı zarar görür.

bir yıldır hükümet eden erim iktidarı, zam ve vergiyi kendisine politika edinmiştir. bu usul, ekonomik krizin önüne geçmek için tüm azgelişmiş ülkelerde uygulanan klasik usuldür.

köylülerin alın terini sömüren ağa, tefeci ve tüccarların ellerinde toplanan sermaye, planlı yatırımlara dönüşmediği için iktidar, işbirlikçi burjuvazinin yatırım yapması için gerekli sermaye birikimini sağlayacak sömürü çarkını garantiye almaktadır. bu çarkın darbesini ise daha çok üretim içindeki işçi sınıfı, küçük burjuvazi ve köylüler yiyecektir.

3. gerici güçler arasında birlik sağlamak

faşist erim iktidarından önce, gerici güçler arasındaki birlik önemli ölçüde parçalanmıştı. gerici sınıfların temsilcisi olan partiler dışında da, devlet organları arasındaki hiyerarşi ve sorumluluk kısmen zayıflamıştı. muhtıradan sonra gelen faşist yönetim, parçalanmış olan bu birliği sağlamak zorunda kaldı. diğer taraftan da halk kitleleri nezdinde hiçbir önemi kalmamış olan gerici partilerin tekrar iktidara gelmesi de ortamın yapısı açısından normal karşılanmıyordu. zaten ap en güçlü -ekonomik ve politik- parti olarak yıpranmış ve iktidardan düşmüştü. muhalefet durumundaki diğer partiler de yıpranmışlardı ve iktidar sorumluluğunu üstlenecek durumda değillerdi.

hem halk kitlelerini kandırmak hem de gerici sınıfların temsilcisi durumundaki partilerin sorumlu olacağı ve pratikte birlik sağlayacakları bir formül bulundu. bu formül partilerüstü bir hükümet olarak ortaya atıldı. içinde gerici partilerin ve parti dışı uzmanların bulunacağı bir hükümet olacak, başbakan bağımsızlardan seçilecek ve bu organ faşist güçlerin kontrolü altında bulunacaktı. böylece yarı-askerî ve büyük partilerin sorumluluk taşıdığı faşist yönetim halen politikasını devam ettirmektedir.

faşist yönetim devrimci güçleri yok etmeyi amaç haline getirdiği için gerici güçler arasındaki çelişkiler önemini yitirdi. zaman zaman ap’nin iktidardan çekilmek için yaptığı çıkışlar, iktidarın farklı çıkar gruplarından işbirlikçi burjuvazinin çıkarlarını temel alması ve toprak ağası, tefeci, mütegallibeye karşı tavır takınması[ndan]dır. dp, esasen temsil ettiği sınıfın çıkarları açısından ve küçük hesaplarından iktidar sorumluluğunu paylaşamamıştır. gerici sınıflar arasındaki çelişki, toprak reformu konusunda önem kazanmış ve neticede toprak reformundan vazgeçildiği gibi, iktidar değişikliğine gidilerek mesele kapanmıştır. faşist iktidarın politikası, işbirlikçi burjuvazinin çıkarlarına önem vermesine rağmen, parlamento, iktidarın toprak ağaları, tefeci ve mütegallibe karşısındaki kısmî olumsuz tavrına karşı bu gerici sınıfların tutucu yapısını ve çıkarlarını koruyacak güce sahiptir. yani, hükümet ve faşist askerî güçlerle parlamento arasında gerici sınıfların çıkarlarını koruma açısından farklılık vardır.

resmî adı partilerüstü olan faşist iktidar, fiilî yapısıyla gerici sınıflar koalisyonudur. partilerüstü sloganı, gerici partileri belirli ölçüde sorumluluk altına almakta ve bu sorumluluk yarı-askerî bir zorlamayla birlik meydana getirmektedir.

devrimci cepheye karşı giriştikleri ortak saldırı ve bu saldırıların durmamacasına devamı, gerici partiler arasındaki çatışmaları engellemektedir. dikkat edersek hemen görürüz; yıpranan bir parti, prestijini sağlamak için anti-komünizm şampiyonluğunu kimseye bırakmamakta ve halk kitlelerini yanıltmak, dikkatlerini başka yere çevirmek için karşı-devrimci mücadelenin itliğini yapmaktadır.

partiler, gericiler içinde güçlenmek için anti-komünizm şampiyonluğu pistinde yarış etmektedirler.

faşist iktidar ise hem gerici partilerden geri kalmamak hem de amerikan emperyalizminin gözüne girerek biraz daha yardım koparmak için ahlâksızlığı politika, insan kasaplığını da devrimcileri yok etme mücadelesi haline getirmiştir.

bir yıldır devam eden faşist yönetim -sivil-asker- gerici güçler arasında karşı-devrimci bir cephe oluşturmuştur. bu cephede, gerici sınıf ve tabakalar arasında çıkan çatışmalar ikinci plana ve minimuma indirildi. sınıf mücadelesini zorla bastırmak ve devrimci güçleri yok etmek için farklı üretim ilişkileri birarada bulunacak ve halk kitlelerini sömürebilmek için de, gerici sınıfların çıkarları, devletin tüm baskı araçları kullanılarak garanti altına alınacaktır.

faşist iktidar ve onun sorumluluğunu paylaşan partiler, vergiler, zamlar ve hayat pahalılığını meşru kılmak, halk kitleleri üzerindeki baskıları haklı göstermek ve devrimci güçlere karşı uyguladıkları kanlı terörü örtbas etmek için, devrimcilere hücum ederek ve dikkatleri devrimcilerin üzerinde toplayarak provokasyon, yalan ve ahlâksızlıkta adeta yarış halindedirler. bu metotlarla barbarlığı haklı göstermek ve halk kitlelerini kandırmak çabası içindedirler.
yürürlükteki faşist politika, kanlı zulüm ve baskı metotlarına devam edecektir. ve sınıf mücadelesi geliştikçe faşizm terörünü arttıracaktır.

faşizme karşı tavrımız

bir yıldır uygulanmakta olan faşist politika henüz oturma dönemindedir. emperyalizmin ve ortaklarının faşist cepheyi oluşturma çabaları tam olarak olumlu sonuç vermemiştir. yarı-askerî faşist yönetimden sorumlu olan gerici partiler zaman zaman faşist cepheyi zor duruma düşürücü tavır takınmışlardır. ı. erim iktidarı döneminde, ap, temsil ettiği sınıflardan toprak ağaları, tefeci ve mütegallibeye karşı alınan tavırdan dolayı iktidar sorumluluğundan kaçmış ve çeşitli sürtüşmeler sonunda iktidar değişikliği olmuş ve ıı. erim hükümeti politikasında partilerarası dengeyi ap’ne kaydırmıştır. bu durum, generaller-iktidar-ap-parlamento dörtlüsünü belirli bir çıkar çizgisinde birleştirmiştir. fakat diğer taraftan iktidarda sorumluluğu bulunan chp’nin politikada ağırlığını yitirmesi ve hemen hemen her yönüyle, faşist politikanın karşı-devrimci terörle partinin ilerici “radikal-demokrat” kesimini tehdit etmeye başlaması yeni sorunlar çıkarmıştır. bu mesele günümüzün konusudur ve çözümü gelişmelerle ortaya çıkacaktır.

içinde bulunduğumuz ortamda önemli görevlerimiz ve faşist politikaya karşı mücadele tarzımız şudur:

1. faşist cephenin oluşmasını engellemek ve anti-faşist cepheyi güçlendirmek.

2. faşist politikanın gizli oyunlarını ortaya çıkarmak ve baskı altına alınmak istenen halkımızı uyarmak. “sansür ve terörün gerçekleri gizlediği bu ortamda çok önemlidir.”

3. politik mücadelemizde varlığımızı korumak, ağır kayıplar vermemek için içinde bulunduğumuz şartları doğru değerlendirmek ve faşist politikanın zayıf noktalarını bularak saldırı metotlarımızı çok iyi ve zamanında uygulamak.

1. faşist cephenin oluşmasını engellemek ve anti-faşist cepheyi güçlendirmek.

bir yıldır partilerüstü olduğunu iddia eden iktidar, gerici birlik sağlamak ve böylece faşist cepheyi oluşturmak konusunda oldukça titiz davranmaktadır. fakat günümüzde bu politika, gerici birlik içinde olan chp’nin ilerici-radikal sosyal demokrat kanadını tehdit etmeye başlamıştır.

bu tehdidin önemli iki sebebi vardır: birincisi ve önemlisi, chp’deki sosyal demokratların ilk günden 12 mart muhtırasının maskesini düşürmeleri ve karşı çıkmalarıdır. ikincisi ise, legal ortamın sağladığı “devrimciler-sosyal demokratlar-ileri güçler” [arasındaki] asgarî müştereklerdeki güç birliği ve doğal ilişkilerdir. bunun içindir ki faşizm, bu güçleri de baskı altına almak ve susturmak istemektedir.

chp içindeki örgütlü güçler dışında faşizmin saflarına almak için devamlı gayret gösterdiği şehir küçük-burjuvazisinin reformist, demokrat ve anti-emperyalist “geniş aydın kesim” kesimidir. başta üniversite öğretim üyeleri, öğretmenler, zanaatkârlar, teknokratlar ve bürokratların bir kısmı aydınları meydana getirmektedir.

aynı metotları üniversite gençliği üzerinde de uygulamaktadır, fakat bunu başarması çok zor, hemen hemen imkânsızdır. üniversite gençliği üzerindeki çalışması daha çok baskı altına almak, pasifize etmek ve tarafsızlaştırmaktır.

gericilerin faşist politikalarını meşrulaştırmak için bu güçleri saflarına alma çabalarını boşa çıkarmak, [bunlarla] anti-faşist ve anti-emperyalist bir çizgide güç birliği içine girmek ve gerici partilerarası birliğe karşı koyan faşizmin karşısındaki sosyal demokratların çabalarını desteklemek ve anti-faşist bir çizgide devrimci güçlerle güç birliğini [güç birliğine gitmelerini] sağlamalıyız. faşizmin hem severek hem döverek saflarına almak için tavır takındığı bu güçlere karşı oynadığı oyunlara engel olmak gerekir.

gerici politikada hâlâ varlığını koruyan tbp’nin kapatılmasına engel olmalıyız. zira bu parti, anti-faşist, reformist yapısıyla, kapatılma tehlikesini atlatırsa gücünü koruyabilir ve mücadelesine devam eder. tbp, son bir yılda, faşist uygulama ve oyunların hemen hepsine karşı çıkmıştır. netice olarak bu ortamda anti-faşist ve anti-emperyalist çizgide birleşebilecek bütün güçlerle güç birliğine gitmeliyiz.

2. faşist politikanın gizli oyunlarını ortaya çıkarmak ve baskı altına alınmak istenen halkımızı uyarmak.

12 mart’tan itibaren oynanan oyunları, faşist politikanın bütün yönlerini detaylarına varıncaya kadar ortaya koymalıyız. içinde bulunduğumuz ortamda halk kitlelerine faşizmin gerçek yüzünü göstermek zor olmasına rağmen halkımızın anlaması kolaydır. işbirlikçiler, halkımızın öncü gücü durumundaki devrimciler üzerinde uyguladıkları ezme ve yok etme politikalarını halk kitleleri üzerinde de fazlasıyla uygulamaktadırlar. bilhassa alınan yenilgilerden sonra bu kolaylaşmakta, halk kitleleri pasifize edilmek istenmekte, bunun için de korkunç bir terör estirilip baskı ve zulüm gittikçe şiddetlendirilmektedir. zaten elinde demokratik hakları bulunmayan köylüleri dışında bırakırsak, işçi sınıfı ve şehir küçük-burjuvazisinin demokratik hakları ellerinden alınmıştır ve alınmaktadır.

ekonomik krizin atlatılması için alınan tedbirler, vergiler, zamlar, hayat pahalılığı doğrudan doğruya halkımızın sırtına yüklenmiş ve onu sefaletin eşiğine getirmiştir.

anayasanın değiştirilmesi, anayasal kurum ve müesseselerin militarize edilerek tam manasıyla faşist politikanın uygulama kurumları haline getirilmesi, ordunun işbirlikçilerle içli-dışlı olarak yarı-askerî bir diktatörlüğün iş başında bulunması, dış politikada eskiye nazaran daha da gerici bir tutum, haşhaş ekiminin yasaklanması v.s. gibi uygulamalar, işbirlikçi faşist politikanın açık ve gizli oyunları, uygulamalarıdır.

görevimiz, faşist politikanın bütün oyunlarını ortaya koymak ve henüz faşizmin oturma sürecinde olduğu bu ortamda halk kitlelerinin pasifize edilmesini önleyici çalışmaları yoğunlaştırmaktır. bilhassa sansür ve terörün gerçekleri gizleyebildiği bu dönemde bütün imkânlarla faşizm ve faşist politika gözler önüne serilmelidir.

faşist politikayı en iyi sergileyebilecek silahlı mücadele yöntemi yanında diğer bütün politik mücadele yöntemleri de uygulanmalı, bütün imkânlar kullanılmalı, bütün fırsatlardan yararlanılmalı, fakat silahlı mücadelenin temel politik mücadele yöntemimiz olduğu unutulmamalıdır.

3. politik mücadelemizde varlığımızı korumak, ağır kayıplar vermemek için, içinde bulunduğumuz şartları doğru değerlendirmek ve faşist politikanın zayıf noktalarını bularak saldırı metotlarımızı çok iyi ve zamanında uygulamak.

her şeyden önce ağır bir yenilgiye uğradığımızı, gücümüzün önemli bir kısmını kaybettiğimizi unutmamak lâzımdır. thko’nun bu dönemde izleyeceği politikada hiçbir değişiklik olmayacaktır. mücadele, içinde birçok defalar görülebilecek zigzaglarla ilerleyecektir. içinde bulunduğumuz dönem de bu zigzaglardan birisi, fakat önemli birisidir. taktiklerimizi doğru seçmeli ve faşist politikanın zayıf noktalarını titizlikle bularak zamanında ve hatasız bir şekilde saldırıya geçmeliyiz. pasifize edilmeye çalışılan devrimcilerin ve halkımızın pasifize edilmelerini önlemeye; politik mücadeleden taviz vermeden anti-faşist bir cephede tüm ilerici güçleri içine alacak ve halk kitlelerinin demokratik haklarını geri almaya ve ekonomik mücadelelerini yürütmelerini sağlamaya çalışmalıyız.

devrimcilerin paniğe, yılgınlığa kapılmadan ve halkımızı ümitlendirmek için faşist politikaya karşı verecekleri mücadele ve en ufak bir çıkış bile eskisinden çok önemlidir.

silahlı mücadelede thko’nun politikasında faşizmin gürültüsüne göre strateji değişikliği olmayacaktır. zira faşist politikanın güçlü görünen yapısı yanında, güçsüzlüğü -halk kitlelerini karşısına alır- kavgamızın yolunu çizen devrimci teorinin alfabesidir.

thko kırsal alanları ve şiddet politikasını temel alan politik mücadelesine devam edecektir.

***
not: metin içinde köşeli ayraç ([]) içinde yer alan küçük notlar özgün metindeki kimi imlâ kusurlarını düzeltmek amacıyla koyulmuştur.

meraklısına:
hüseyin inan’ın türkiye devriminin yolu adlı kitapçığındaki “türkiye faşizmi ve faşizme karşı tavrımız” bölümlerini pdf olarak indirmek için tıklayınız.