sinan’sız yıllar bitti

13 10 2003

halide özerden

nazife cemgil solcu bir anneydi. öğretmenliği sürgünlerle geçti. adnan cemgil’le evliliğinden olan iki oğlundan sinan 1971’de öldürüldü. 32 yıl “zor geçen” günler yaşadı ve 7 ekim’de yaşamını yitirdi.

adnan bey 1909, nazife hanım ise 1913 doğumlu. ikisi de aileleri içinde kurtuluş savaşı heyecanını, cumhuriyet dönemi coşkusunu yaşamışlar.

nazife hanım’ın babası cemal bey muğla ağır ceza reisi, savaşa ıv. kuvayı milliye başkanı olarak katılıp halkı örgütleyenlerden.

evlerinde sık sık toplanan efeler, annesi ve çevredeki diğer kadınların gece gündüz demeden cepheye yollamak için diktikleri asker giysileri, çocukluk anıları olarak hiç unutulmamış. adnan bey’in dayısı kâmil bey ve arkadaşları direniş örgütünde görev alıp anadolu’ya silah kaçırmışlar. zorlu savaş yılları, yokluklar ama bütün olumsuzluklara karşın yitirilmeyen umutlar, onlara ailelerinden kalıt.

adnan bey, rüştiye’yi kalamış’ta bitirip öğrenimini kabataş lisesi’nde tamamlar. nazife hanım ilkokulu aydın’da, sonra da izmir’deki fransız okulunda okur.

gençlerin doktor, mühendis, avukat olmak istediği yıllarda kaydını bilinçli olarak istanbul üniversitesi felsefe bölümü’ne yaptırır. adnan bey’le sınıf arkadaşıdırlar. 1936 yılında aynı dönemin, aynı ideolojiye sahip fakülte arkadaşları artık genç cumhuriyetin nefer öğretmenleridir. 1941 yılında bir tesadüfle ankara’da karşılaşıp evlenmeye karar verirler. 1942 yılında ilk çocukları dumrul, 1944’te ikinci çocukları sinan doğar.

nazifecemgil.jpgnâzım hikmet bursa’da hapistedir. cezaevi müdürü tahsin akıncı’nın kızı şehnaz, nazife hanım’ın öğrencisidir. sabiha sertel “tevfik fikret ideolojisi ve felsefesi” adlı kitabını nâzım’a göndermek ister. bu sebeple nazife hanım öğrencisine bir mektup yazarak babası vasıtasıyla kitabın iletilmesini sağlar. daha sonra okulda yapılan bir aramada mektup, şehnaz akıncı’nın dolabında bulununca nazife hanım kovuşturmaya uğrayıp başka bir okula sürülür…

adnan bey ankara erkek sanat okulu, ankara musiki öğretmen okulu, ankara atatürk lisesi’nde çalışır, bir yandan da çeşitli dergilerde yazılar yazar. 1941 yılında behice boran ve pertev naili boratav ile yurt ve dünya dergisini çıkarırlar. aynı zamanda inönü ansiklopedisi’nde de redaktör olarak çalışır ve fransızcadan türkçeye çeviriler de yapar.

1945 yılında gene behice boran’la birlikte yazarları arasında arif damar, muvaffak şeref, kemal bilbaşar, enver gökçe’nin de bulunduğu ant dergisini yayımlarlar. adnan bey’in sabiha sertel’in sahibi olduğu tan gazetesi ve tek sayı çıkabilen görüşler dergisinde de yazıları çıkar. tan matbaasının basılıp tahrip edilmesinden sonra, öğretmen adnan cemgil ve öğretim üyeleri behice boran, pertev naili boratav, niyazi berkes ve mediha berkes bakanlık emrine alınırlar. hukuki mücadelelerini yapıp bir yıl sonra danıştay kararı ile görevlerine geri dönerler.

niyazi berkes ve mediha berkes “24 saat” isimli gazeteyi çıkarınca adnan bey daha yararlı olacağı düşüncesiyle öğretmenlikten istifa ederek gazetenin yazıişleri müdürlüğünü üstlenir. fakat gazete ancak 13 sayı çıkabilir. işsiz kalan adnan bey istanbul’a gelip zekeriya sertel’in “teknik reklâm” adlı reklam bürosunda çalışır.

1950 yılında nâzım hikmet bursa cezaevi’nde açlık grevine başlar. bu sebeple istanbul’a nakledilir. nâzım’ın affedilmesi için imza kampanyası açılır.

istanbul yüksek tahsil gençlik derneği “nâzım’ı kurtarınız” başlıklı bir bildiri dağıtır ve lâleli’deki çiçek palas oteli’nin salonunda bir toplantı düzenler. olaylı toplantıdan sonra gözaltına alınanlar arasında nazife cemgil ve öğrencisi şehnaz akıncı da vardır. çabalar sonuçsuz kalmaz, 15 temmuz 1950’de çıkarılan afla tüm tutuklu sosyalistler ve nâzım da serbest bırakılır.

1950 yılında kurulan türk barışseverler cemiyeti’nin başkanı behice boran, sekreteri ise adnan cemgil’dir. cemiyet örgütlenme aşamasında hareketi yığınlara mal etmek amacıyla barış adlı bir dergi çıkarır. barışseverler cemiyeti, menderes hükümeti’nin, tbmm kararı olmadan kore’ye asker gönderme kararını protesto eden bir bildiri bastırıp dağıtınca, kapatılıp yöneticileri hakkında dava açılarak, yurtsever insanlar tutuklanır. adnan cemgil de tutuklananlardandır. ankara’ya götürülüp dış kapı cezaevi’ne konulur.

sca1.jpgnazife hanım çocuklarıyla kocasını ziyarete gider. sinan küçük yaşında hapishane ile tanışmıştır, etrafı merakla seyredip olanları şaşkınlıkla izler. hükümlü adnan bey, cezasının altı ayını ankara askeri cezaevi’nde, yedi ayını ise nevşehir cezaevi’nde geçirir. bu arada yozgat’a sürülen nazife hanım, o yıllardaki her sürgünün kaderini yaşar.

daha yerine varmadan çevre aleyhinde kışkırtılmıştır. yozgat’ta iki çocuğu ile yiğitçe, tüm zorluklara karşın yaşamını sürdürür. ardından atılan “komünistler moskova’ya!” bağırışlarını buruk bir acıyla, tepkisiz dinler. çocuklara bile “yamyamın çocukları!” diye sataşılır. her fırsatta nevşehir’e adnan bey’i ziyarete giderler. bekleyişler sırasında, çocuklar hapishane bahçesinde oynar. sinan, annesinin her dalgınlığında ortadan kaybolup ağaçların tepesine tırmanır…

1951 yılında tahliye edilen adnan bey bir süre yozgat’ta ailesiyle birlikte kalır. sonra çocuklarını alıp istanbul’a gelir. nazife hanım, yozgat’ta birkaç yıl daha direnerek görevini sürdürür, 1955 yılında istifa etmeye mecbur kalarak ailesinin yanına döner. adnan bey aileyi geçindirmek için, emekli sandığı reklam bölümü’nde çalışır, takma adla şiir ve yazılar yazar, istanbul şehir tiyatrosu’nda figüranlık, bir süre de arkadaşlarının su dağıtan kamyonunda evlere su taşıyıp sakalık yapar. bir bakkal dükkânı deneyimi de vardır ama uzun sürmez, batırır.

1961 yılında, cemgil çifti evren yayınları’nı kurup “evren ansiklopedisi”ni çıkarırlar. sinan, o yıllarda italyan lisesi’ndedir. adnan bey onun tez canlılığını bildiğinden, okula vapurla giderken ardından her sabah ünlemeyi âdet edinmiştir: “oğlum, sakın iskele verilmeden atlama!”

27 mayıs ihtilali tüm yurtsever devrimciler gibi cemgil ailesi içinde de umut ve sevinçle karşılanır. umutlar yeşermiştir tip kurulur, 1962 yılında adnan cemgil tip’e girer. 1968 yılında yapılacak senato seçimlerinde zonguldak ili adayı olur. nazife hanım da maden iş sendikası’nda işçilerle eğitim çalışmaları yapar. ikisi de tip için özveriyle çalışırlar.

senato seçimlerinde o da aydın adayıdır. seçim bölgelerini gezip sosyalizm propagandası yaparlarken başlarına pek çok olay gelir. bunlardan en elimi 1965 yılında bursa’dakidir. tip kongresinin yapılacağı saray sineması önünde komünizmle mücadele derneği tarafından kışkırtılmış binlerce gözü dönmüş kişi, kongre çıkışında delegelerin üzerine saldırır. sinan saldırı sırasında üniversite öğrencisidir. çenesi kırılmış, her tarafı yara bere içinde olan babasını görmek için hemen hastaneye koşar. onu, bu hale getirenlere karşı öfkelidir. babasına sarılır ve sarsıla sarsıla ağlar…

sc071.jpgsinan odtü’de antiemperyalist mücadele için ön saflarda yerini alır. 1965 yılında gençlerin çıkardığı dönüşüm dergisini satarken arkadaşı şirin yazıcıoğlu ile birlikte gözaltına alınırlar. cemgil çifti kendi hapislikleri gibi soğukkanlılıkla karşılayamazlar bu hapisliği. evlatları için endişelidirler…

1969 yılında sinan, dava arkadaşı şirin yazıcıoğlu ile evlenir. cemgil ailesine 1970 yılında torunları taylan’ın doğumu ile gelen mutluluk çok uzun sürmez…12 mart muhtırası verilmiş, pek çok devrimci gözaltına alınmıştır. deniz gezmiş ve yusuf aslan şarkışla’da yakalanır, idamla yargılanırlar. sinan cemgil, mahir çayan ve arkadaşlarının izi sürülür. cemgiller için çok zor günler, kulakları hep haberlerde tedirginler…

31 mayıs 1971’de öğle haberlerinden sinan cemgil, kadir manga, alpaslan özdoğan’ın nurhak dağlarında jandarma ile yaptıkları çatışma sonucunda öldürüldükleri duyulur. aile perişandır. adıyaman vali’sini telefonla arayan adnan cemgil, olayın inekli köyü çevresinde olduğunu öğrenir. karayolları haritasından köyün yeri bulunup sinan’a nasıl ulaşılacağı araştırılır.

sinaninmezari.jpgaile dostu olan orhan iyiler ve adnan cemgil sinan’ın cenazesini inekli köyünden alıp istanbul’a getirmeye karar verirler. nazife cemgil de gitmek ister, “hiçbir güç, benim oğlumu almaya gitmemi engelleyemez!” diye diretir. sinan, yirmi altı yaşında, 3 haziran 1971 günü polis kuşatması ve siren düdükleri arasında karacaahmet mezarlığı’nda defnedilip ölümsüzleşir.. anne ve babası son bir gayretle, nurhak dağları eteklerinden getirdikleri toprak ve çiçekleri mezarın üzerine sererler… onların acılar karşısında yıkılmadan dimdik ayakta kalmaları, yiğitçe mücadeleleri herkese örnek olur.

daha sonraki yıllarda şirin cemgil’e destek olup torunları taylan’ın birlikte, en iyi şekilde yetiştirilmesi, eğitimi ve öğretimi nazife hanım ve adnan bey’in hayatlarındaki boşluğu kısmen doldurur. adnan bey çevirilerine devam eder. romain roland, diderot, emile zola, ibanez, balzac, tagor, roger martin, pirandello, sillanpaa, amado, gramsci’den seçilmiş çevirileri ile pek çok eseri dilimize kazandırır. kısa sürelerle cumhuriyet veyeni ortam gazetelerinde de fıkra ve yazıları yayımlanır.

sinan’ın kitabı…

sinan.jpg1977’de üç kuşak bir arada ege gezisi yaptık. taylan ve bizim çocuklar da vardı. nazife hanım’ın babasının savaştan sonra aydın’da yaptırdığı yüksek tavanlı evde bir gece konakladık. yolculuk sırasında adnan bey’in yorulmak bilmeden konuşmaları ve anlatımlarındaki olaylara ironik yaklaşımı, kimi zaman gözlerimizden yaşlar gelene kadar hepimizi güldürdü. her yürüyüşe çıktıklarında eşim yalkın’ın kitabevine uğruyorlardı.

son yıllarda sağlık sorunları onları eve bağlamıştı. gözleri görmüyor, gazetelerini dumrul okuyordu. haberleri dinliyorlardı. özellikle adnan bey’in pırıl pırıl bir belleği vardı. ziyaretlerimde yurt ve dünya sorunları üzerine konuşuyorduk. nazife hanım: “böyle, işe yaramadan yaşamak çok lüzumsuz. öbür dünyadan bir beklentimiz olsa, özkıyımı da düşünebiliriz ama o da olmadığına göre, zor da olsa günler geçip gidiyor…” diyordu.

turhan feyizoğlu’nun “sinan” adlı kitabını birlikte okuduk. adnan bey sık sık okumamı kesip olayları ayrıntılarıyla anlattı. her gün bir kısım okuyarak on-on beş gün sonra okumayı tamamlayıp kitabı kapattığımda uzun bir sessizlik oldu. nazife hanım’ın sesiyle irkildim: “biri, masal diye anlatsaydı bütün bu olup bitenleri, dinlemeye bile yüreğim götürmezdi, oysa ki hepsini yaşadık ve yaşamaya da devam ediyoruz…” diyordu.

cemgil çiftinin altmış yılı aşkın birliktelikleri gençlik aşkı gibi sürdü. yan yana koltuklarında oturup birbirlerinin her hareketlerini duyumsuyorlardı.

nazife hanım gençliğinde olduğu gibi atak, yerinden birdenbire fırlayınca adnan bey düşeceğinden endişeleniyor, “dur, nereye gidiyorsun? birlikte yürüyelim!” diyerek kolundan tutuyordu…

adnancemgil1.jpg21 kasım 2001 günü adnan bey’i yitirdiğinde nazife hanım: “ikimiz de çok inatçı, doğru bildiğimizden ödün vermez insanlardık. ama birbirimize karşı bu yönümüzü hiç kullanmadık. özellikle adnan, bana karşı hep özverili, çok iyi bir dosttu…” dedi. kısa bir süre sonra düşüp kalça kemiğini kırdı. sevgili nazife hanım acıların en büyüğüne karşı direnmişti, şimdi çektikleri dert değildi ona. hastanede, kolundan serum bağlı, doksanıncı doğum gününü kutlayan taylan’a gülümseyerek: “iyi ki doğdun nazife!” dedi.

daha sonra nazife hanım tamamen yatağa bağlandı, zaman zaman bilinci de kapalı oldu. bir gidişimde server tanilli’nin onu caddebostan’daki şiir resitaline telefonla davet ettiğini öğrendim. server bey’in çok güzel şiir okuduğundan söz edip hangi şiirleri okuduğunu sordu. saydım, sonra “yaşamak! bir ağaç gibi tek ve hür” diye başladım. “ve bir orman gibi kardeşçesine, bu hasret bizim!” diye dizeleri tamamladı. bilinci açıktı, sevindim.

geçen yıllardaki 1 mayıs sonrası ziyaretimde: ülkede sağcısı, solcusu, dincisiyle değişik bir 1 mayıs kutlandığını anlattım. “ya, öyle mi?..” diyerek şaşırdı. sonra 1977 yılı 1 mayıs’ını konuştuk. bayram sevinciyle çocukları da götürme gafletinde bulunup kurşunlar tepemizden uçarken, olası bir serseri kurşundan korumak için çocukların üzerlerine kapanışımızı buruk anımsadık…

cemgil çiftçinin yaşamöyküsünü yazarken yarım asırlık türkiye tarihi içinde yurtsever, aydın, ileri görüşlü insanlarımızın çektikleri acıların sürekliliğini bir kez daha düşündüm. ne çok, değerli insanımız tüketildi. sonuç: işte, bugün ülke olarak içinde bulunduğumuz durum! onların, mücadelelerinde ne kadar haklı olduklarını, hâlâ gözler önüne sermiyor mu?..

sevgili nazife hanım, düşünce arkadaşı adnan bey’in ardından fazla yaşamadı. ikisi de sinan’ı aralarına alıp uzun zamandır özledikleri huzura kavuştular…

cumhuriyet dergi 13 ekim 2003

Reklamlar

İşlemler

Information

One response

30 10 2010
“…ne senden öncesi, ne senden sonrası…” « D.H/IDEA

[…] sinan’sız yıllar bitti […]

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s




%d blogcu bunu beğendi: